Cấp bậc đai trong Judo (Nhu Đạo) được chia thành hai giai đoạn: Kyu (cấp bậc) từ đai vàng (5 kyu) đến đai nâu (1 kyu) và Dan (đẳng cấp/đai đen) từ 1 Dan đến 10 Dan. Đây là chương trình kỹ thuật Judo cấp bậc đai từ đai vàng đến đai nâu theo giáo trình của Liên đoàn Judo Việt Nam (Vietnam Judo Association - VJA) công bố.
 |
| Chương trình kỹ thuật Judo theo Liên đoàn Judo Việt Nam (Vietnam Judo Association - VJA) |
Kỹ thuật hông
1. Uchi-mata
Uchi-mata (内股 - Quăng vào đùi trong) không chỉ là một đòn ném, nó là biểu tượng của sự cân bằng, sức mạnh bộc phát và tinh thần của môn võ này. Đòn thế này thường được xem là "vương hậu" của các kỹ thuật chân (Ashi-waza).
Nguồn gốc và lịch sử
Đòn Uchi-mata không xuất hiện ngay từ những ngày đầu tiên khi ngài Kano Jigoro hệ thống hóa Judo. Thực tế, nó được phát triển sau đó như một biến thể để đối phó với những đối thủ có bộ tấn rộng hoặc những người cố tình cúi thấp người để phòng thủ. Ban đầu, Uchi-mata được xếp vào nhóm kỹ thuật chân (Ashi-waza), nhưng theo thời gian, tùy vào cách thực hiện (dùng hông nhiều hay chân nhiều), nó cũng có những đặc điểm của kỹ thuật hông (Koshi-waza).
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi Uchi-mata được ghép từ hai chữ:
Uchi (内): Nghĩa là bên trong.
Mata (股): Nghĩa là đùi hoặc bẹn.
Dịch sát nghĩa là "Quăng vào đùi trong". Cái tên này mô tả chính xác điểm tiếp xúc quyết định của đòn thế: chân tấn công của bạn sẽ quét vào phần đùi trong của đối thủ để phá vỡ trọng tâm.
Cách thực hiện kỹ thuật
Để thực hiện một cú Uchi-mata chuẩn xác, chúng ta cần tuân thủ 3 giai đoạn vàng của Judo: Kuzushi (Phá thế), Tsukuri (Vào thế) và Kake (Dứt điểm).
Bước 1: Kuzushi (Phá vỡ sự thăng bằng)
Tay phải (Tsurite) nắm cổ áo đối thủ, đẩy nhẹ lên trên và về phía trước.Tay trái (Hikite) nắm tay áo đối thủ, kéo mạnh về phía bạn theo hướng vòng cung (như đang nhìn đồng hồ đeo tay). Mục tiêu là khiến đối thủ phải dồn trọng tâm lên hai mũi chân.
Bước 2: Tsukuri (Vào thế)
Bước chân: Bước chân trái của bạn vào giữa hai chân đối thủ (nếu đánh bên phải), xoay người sao cho lưng áp sát vào bụng đối thủ.
Trọng tâm: Khụy nhẹ gối chân trụ để tạo lực bật.
Bước 3: Kake (Dứt điểm)
Quét chân: Chân phải (chân tấn công) lăng mạnh từ dưới lên trên, nhắm thẳng vào phần đùi trong của đối thủ.
Động tác gập người: Cùng lúc với cú lăng chân, bạn gập người về phía trước, đầu hướng xuống sàn. Sự kết hợp giữa lực lăng của chân và sức nặng của thân trên tạo thành một đòn bẩy cực mạnh, hất đối thủ bay qua hông.
Lời khuyên
Uchi-mata yêu cầu sự dẻo dai của khớp hông và khả năng thăng bằng trên một chân cực tốt.
Lưu ý nhỏ: Đừng cố dùng sức mạnh của cánh tay để nhấc đối thủ. Bí quyết nằm ở "cái bụng" (trọng tâm áp sát) và cú đá lăng dứt khoát của chân.
Yama-arashi (山嵐 - Cơn bão từ núi) là chúng ta đang nhắc đến một trong những đòn thế huyền thoại và mãnh liệt nhất của Judo. Nếu Uchi-mata là sự hoa mỹ, thì Yama-arashi chính là cơn bão quét sạch mọi thứ trên đường đi của nó. Dưới góc độ chuyên môn, đây là một kỹ thuật cực kỳ hiếm thấy trong thi đấu hiện đại vì độ khó và cách nắm áo đặc thù.
Nguồn gốc và huyền thoại
Đòn thế này gắn liền với tên tuổi của võ sư Saigo Shiro, một trong những đệ tử đầu tiên và xuất sắc nhất của ngài Kano Jigoro. Vào những năm 1880, trong các cuộc thách đấu giữa Kodokan Judo và các trường phái Jujutsu truyền thống, Saigo Shiro đã dùng Yama-arashi để quật ngã những đối thủ to lớn hơn mình rất nhiều. Cái tên "Cơn bão núi" ra đời để mô tả sức mạnh khủng khiếp, khiến đối thủ cảm thấy như bị một trận cuồng phong từ trên núi cuốn trôi.
Ý nghĩa tên gọi
Yama (山): Núi.
Arashi (嵐): Cơn bão/Trận cuồng phong.
Yama-arashi nghĩa là "Cơn bão từ núi". Tên gọi này phản ánh quỹ đạo của đòn đánh: nâng đối thủ lên cao rồi quật xuống mạnh mẽ như một trận lở đất hoặc bão rừng.
Kỹ thuật đặc trưng
Yama-arashi là sự kết hợp độc đáo giữa Harai-goshi (Quét hông) và Seoi-nage (Cõng qua vai), nhưng điểm khác biệt lớn nhất nằm ở cách nắm áo.
Bước 1: Cách nắm áo (Kumi-kata đặc biệt)
Đây là linh hồn của đòn thế:
Tay phải (Tay đánh): Thay vì nắm cổ áo thông thường, bạn luồn tay dưới nách đối thủ và nắm vào vạt áo bên phải của họ (nắm cùng bên - Sode-turi-komi-goshi style nhưng ngón cái hướng vào trong).
Tay trái (Tay kéo): Nắm chặt tay áo đối thủ.
Bước 2: Kuzushi và Tsukuri (Phá thế và Vào thế)
Kéo mạnh tay trái để đối thủ mất thăng bằng về phía trước.
Xoay người, áp lưng vào bụng đối thủ tương tự như đòn Seoi-nage, nhưng vì tay phải nắm vạt áo nên bạn có một đòn bẩy cực kỳ chắc chắn để nhấc bổng đối thủ lên.
Bước 3: Kake (Dứt điểm)
Khi đối thủ đã "hổng" chân, bạn dùng chân phải quét mạnh vào phía ngoài chân phải của đối thủ (giống động tác của Harai-goshi).
Sự kết hợp giữa lực nhấc của vai và lực quét của chân sẽ tạo ra một cú ném cực mạnh, đưa đối thủ đi theo một đường cung cao trước khi chạm đất.
So sánh với Uchi-mata
| Đặc điểm | Uchi-mata Quăng vào đùi trong |
Yama-arashi Cơn bão từ núi |
| Phân loại | Ashi-waza (Kỹ thuật chân). | Te-waza (Kỹ thuật tay - theo phân loại Kodokan), theo VJF là kỹ thuật chân. |
| Điểm tiếp xúc | Đùi trong của đối thủ. | Phía ngoài chân đối thủ. |
| Cảm giác | Xoáy và cắt. | Cuốn và đổ ập xuống. |
Yama-arashi hiện nay rất ít được dạy đại trà vì cách nắm áo một bên dễ bị trọng tài bắt lỗi nếu không tấn công ngay lập tức. Tuy nhiên, nếu bạn tập luyện thuần thục, đây sẽ là "vũ khí bí mật" cực kỳ lợi hại vì đối thủ thường không chuẩn bị tâm lý để thủ đòn này.
Kỹ thuật vai
1. Hidari-kata-seoi
Hidari-kata-seoi (左片背負 - Cõng qua vai trái (bằng cách nắm một bên áo)): Trong Judo, phần lớn các võ sĩ thuận tay phải. Khi bạn thực hiện một kỹ thuật sang bên trái (Hidari), đó thường là một đòn đánh gây bất ngờ rất lớn, khiến đối thủ không kịp xoay xở vì trái với thói quen phòng thủ của họ.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi này được ghép từ ba thành phần:
Hidari (左): Nghĩa là bên trái.
Kata (片): Nghĩa là một bên (ở đây chỉ việc nắm vào một bên vai hoặc vạt áo).
Seoi (背負): Nghĩa là cõng trên lưng.
Dịch một cách chuyên môn, đây là đòn "Cõng qua vai trái (bằng cách nắm một bên áo)".
Nguồn gốc và bối cảnh
Về cơ bản, đây là biến thể của đòn Ippon Seoi-nage. Trong lịch sử Judo và các cuộc thi đấu đấu quốc tế, các võ sĩ thường tập trung đánh bên thuận. Tuy nhiên, ngài Kano Jigoro luôn khuyến khích môn sinh tập luyện đều cả hai bên để cơ thể phát triển cân đối và linh hoạt trong chiến thuật.
Đòn Hidari-kata-seoi thường được sử dụng bởi:
- Võ sĩ nghịch tay (thuận tay trái).
- Võ sĩ thuận tay phải nhưng muốn tung đòn bất ngờ khi đối thủ đang khóa chặt tay phải của mình.
Cách thực hiện kỹ thuật
Điểm khó nhất của đòn này đối với người thuận tay phải là sự phối hợp ngược lại hoàn toàn với thói quen hằng ngày.
Bước 1: Kuzushi (Phá thế - Nghịch hướng)
Thông thường, bạn đang nắm áo đối thủ (tay phải nắm cổ, tay trái nắm tay áo).
Để đánh đòn trái, bạn dùng tay trái (Hikite) giật mạnh tay áo đối thủ về phía trước và hơi chếch sang trái của bạn.
Tay phải (Tsurite) lúc này không đẩy mà sẽ đóng vai trò điều hướng, ép sát vào người đối thủ.
Bước 2: Tsukuri (Vào thế)
Bộ chân: Bạn xoay ngược chiều kim đồng hồ. Bước chân phải lên trước mũi chân trái của đối thủ, sau đó xoay gót chân trái vào trong.
Động tác tay: Cánh tay trái của bạn luồn sâu vào dưới nách phải của đối thủ (hoặc kẹp chặt cánh tay của họ). Lúc này lưng bạn áp sát vào ngực đối thủ, nhưng mặt bạn hướng về bên trái.
Bước 3: Kake (Dứt điểm)
Khụy gối thấp hơn trọng tâm của đối thủ.
Dùng lực của đôi chân bật mạnh lên, đồng thời gập người và kéo mạnh tay trái xuống hướng sàn nhà bên trái. Đối thủ sẽ bị "cõng" qua vai trái của bạn và rơi xuống ngay trước mặt.
Tại sao đòn này lại lợi hại?
Yếu tố bất ngờ: Đa số đối thủ sẽ tập trung phòng thủ bên phải. Khi bạn đột ngột xoay người sang trái, hệ thống phòng thủ của họ bị "hổng".
Phá thế khóa (Anti-Kumi-kata): Khi đối thủ nắm chặt và đè tay phải của bạn khiến bạn không thể đánh Uchi-mata hay Harai-goshi, việc chuyển sang đánh Hidari-kata-seoi là một phương án thoát hiểm tuyệt vời.
Lời khuyên thực hành
Để thực hiện đòn này thành thục, bạn cần tập các bài bổ trợ Uchi-komi bên trái thật nhiều. Hãy nhớ rằng trong Judo, "trái hay phải không quan trọng, quan trọng là sự thăng bằng".
Mẹo nhỏ: Khi tập đòn này, hãy chú ý đầu của bạn. Hướng nhìn của mắt sẽ dẫn dắt toàn bộ cơ thể. Muốn ném đối thủ sang trái, mắt bạn phải nhìn về hướng đó ngay từ khi bắt đầu xoay người.
Kỹ thuật chân
1. Ko-soto-gari
Ko-soto-gari (Cú gặt nhỏ từ phía bên ngoài): là một trong những đòn chân (Ashi-waza) tinh tế và hiệu quả nhất của Judo. Dưới đây là chi tiết về kỹ thuật này theo tinh thần mà tổ sư Kano Jigoro đã truyền dạy:
Nguồn gốc
Ko-soto-gari thuộc nhóm Dai-ikkyo (Nhóm kỹ thuật đầu tiên) trong hệ thống Gokyo-no-waza - 40 đòn ném cơ bản của Kodokan Judo được thiết lập vào năm 1895. Đây là một đòn đánh tầm thấp, tận dụng sự sơ hở trong bộ chân của đối thủ để kết thúc nhanh gọn.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi của đòn phản ánh chính xác cách thức thực hiện:
Ko (小 - Tiểu): Nghĩa là nhỏ. Điều này ám chỉ một biên độ chuyển động hẹp, tác động vào một điểm nhỏ (gót chân/cổ chân).
Soto (外 - Ngoại): Nghĩa là bên ngoài. Bạn tấn công từ phía ngoài chân của đối thủ.
Gari (刈 - Quạt/Gặt): Hành động gặt chân giống như dùng liềm cắt cỏ.
Tóm lại: Ko-soto-gari là "Cú gặt nhỏ từ phía bên ngoài".
Cách thực hiện kỹ thuật
Để thực hiện đòn này thành công, bạn cần tuân thủ 3 giai đoạn vàng của Judo: Kuzushi (Phá thế), Tsukuri (Chuẩn bị) và Kake (Dứt điểm).
Bước 1: Kuzushi (Phá thế thăng bằng)
Tay phải (Hikite) nắm tay áo đối thủ, tay trái (Tsurite) nắm cổ áo (nếu bạn đánh tay phải).
Kéo đối thủ hơi xéo về phía sau và sang hướng chân bạn định gặt, khiến trọng tâm của họ dồn hoàn toàn lên gót chân đó. Khi gót chân đối thủ "dính" xuống sàn, đó là lúc họ không thể di chuyển được.
Bước 2: Tsukuri (Áp sát)
Bước chân trái (chân trụ) lên phía trước, đặt bên cạnh nhưng hơi check ra ngoài chân phải của đối thủ.
Áp sát ngực và vai vào người đối thủ để kiểm soát hoàn toàn khoảng cách.
Bước 3: Kake (Dứt điểm)
Sử dụng lòng bàn chân phải (phần hõm bàn chân) ôm sát vào gót chân đối thủ.
Hành động gặt: Thực hiện một cú quét nhanh, dứt khoát theo hướng từ ngoài vào trong và từ trên xuống dưới (giống như động tác quét nhà).
Đồng thời, tay nắm cổ áo ấn mạnh xuống, tay nắm tay áo kéo ép vào người để đối thủ ngã ngửa ra sau.
Bí quyết thực hiện đòn hiệu quả
Thời điểm (Timing): Đòn này cực kỳ hiệu quả khi đối thủ đang lùi lại hoặc vừa đặt gót chân xuống sàn.
Sự tinh tế: Không dùng sức mạnh của đùi để "đá", mà dùng sự khéo léo của bàn chân để "móc" và "quét".
An toàn: Luôn nhớ giữ tay áo đối thủ khi họ ngã để hỗ trợ họ thực hiện Ukemi (té an toàn), đúng với tinh thần Jita Kyoei (Cùng nhau phát triển) của Kano Jigoro.
2. Sasae-tsuri-komi-ashi
Sasae-tsuri-komi-ashi (Dùng chân chặn và tay nhấc bổng đối thủ để ném): Nếu Ko-soto-gari là một cú gạt tinh tế, thì Sasae-tsuri-komi-ashi lại là một nghệ thuật về sự điều hướng và chặn đứng đà di chuyển. Đây là một trong những đòn chân (Ashi-waza) đẹp mắt và thể hiện rõ nhất nguyên lý "Nhu đạo" (lấy nhu thắng cương).
Nguồn gốc
Cũng giống như Ko-soto-gari, đòn này nằm trong nhóm Dai-ikkyo (Nhóm 1) của hệ thống Gokyo-no-waza. Tổ sư Kano Jigoro đã đưa đòn này vào giáo trình căn bản vì nó rèn luyện cho môn sinh khả năng phối hợp nhịp nhàng giữa tay (kéo, nâng) và chân (chặn) cùng một lúc.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên này khá dài nhưng mỗi thành phần đều mang một ý nghĩa kỹ thuật quan trọng:
Sasae (支え - Chi/Chặn): Nghĩa là chặn lại hoặc chống đỡ.
Tsuri (釣り - Điếu/Câu): Hành động nhấc bổng lên (như động tác kéo cần câu).
Komi (込み - Bốc/Vào): Nghĩa là dồn vào, đưa vào sâu.
Ashi (足 - Túc): Nghĩa là cái chân.
Tóm lại: Sasae-tsuri-komi-ashi là "Dùng chân chặn và tay nhấc bổng đối thủ để ném".
Cách thực hiện kỹ thuật
Chìa khóa của đòn này không nằm ở sức mạnh của chân chặn, mà nằm ở vòng cung mà bạn tạo ra cho đối thủ.
Bước 1: Kuzushi (Phá thế thăng bằng)
Đây là phần quan trọng nhất. Bạn chủ động bước lùi một chân hoặc xoay người để lôi kéo đối thủ bước về phía trước.
Tay Tsurite (tay cổ áo): Đẩy/Nâng đối thủ lên và hướng ra xa.
Tay Hikite (tay tay áo): Kéo mạnh theo hình vòng cung quanh người bạn.
Khi đối thủ bị nhấc bổng gót và dồn trọng tâm về phía mũi chân đang bước tới, đó là thời điểm vàng.
Bước 2: Tsukuri (Chuẩn bị)
Chân trụ của bạn xoay nhẹ để tạo không gian.
Bạn đặt lòng bàn chân của mình vào ngay phần cổ chân hoặc phía trên mắt cá chân của đối thủ (chân phía mà bạn đang kéo tay áo).
Lưu ý: Chân bạn chỉ làm nhiệm vụ "chặn" đứng đà bước đi của họ, không phải là đá hay gạt.
Bước 3: Kake (Dứt điểm)
Trong khi chân chặn đứng điểm tựa phía dưới, hai tay tiếp tục thực hiện động tác "lái vô lăng": Tay tay áo kéo mạnh vòng ra sau, tay cổ áo đẩy nâng tạo lực xoắn.
Đối thủ sẽ bị mất đà hoàn toàn và "bay" qua chân chặn của bạn như một con quay.
Bí quyết thực hiện đòn
Không dùng lực đối đầu: Đừng cố chặn khi đối thủ đang đứng yên. Hãy đợi khi họ đang bước tới hoặc khi bạn đang lùi để mượn lực quán tính của họ.
Bàn chân chặn: Hãy tưởng tượng lòng bàn chân bạn như một chiếc muỗng ôm lấy cổ chân đối thủ. Đừng dùng ngón chân kẻo dễ chấn thương.
Cái nhìn (Metsuke): Khi ném, hãy nhìn về hướng bạn muốn đối thủ ngã (thường là nhìn ra sau vai mình), thân người xoay theo sẽ tạo lực ly tâm mạnh hơn.
Đòn này thường được các võ sư kỳ cựu sử dụng vì nó tốn rất ít sức nhưng lại cực kỳ hiệu quả trong thi đấu (Randori).
Kỹ thuật tay
1. Tai-otoshi
Judo không chỉ là dùng sức, mà là dùng cái đầu và cơ thể một cách khoa học. Tai-otoshi là minh chứng tuyệt vời nhất cho trí tuệ của tổ sư Kano Jigoro: Làm sao để ném một người to lớn hơn mình mà không cần nhấc họ lên khỏi mặt đất? Dưới đây là bài giảng chi tiết về "tuyệt kỹ" này.
Nguồn gốc lịch sử
Đòn Tai-otoshi là một trong 40 đòn ném nguyên bản (Gokyo no Waza) do tổ sư Kano Jigoro biên soạn vào năm 1895.
Trong hệ thống Gokyo, nó thuộc nhóm thứ 2 (Dai Nikyo). Thời kỳ đầu phát triển Judo, Kano Jigoro nhận thấy các đòn hông (Koshi-waza) hay đòn vai (như Seoi-nage) đòi hỏi Tori (người ném) phải chui vào sâu và đôi khi phải dùng lực lưng để cõng/nhấc đối thủ. Điều này rất khó nếu đối thủ quá nặng hoặc quá thấp.
Vì thế, Tai-otoshi ra đời như một giải pháp Te-waza (Kỹ thuật tay). Nó cho phép một người nhỏ bé hạ gục người to lớn bằng cách sử dụng chính trọng lượng cơ thể mình làm đòn bẩy, thay vì cố sức nhấc đối phương lên.
Ý nghĩa tên gọi Tai-otoshi
Cái tên Tai-otoshi (体落) ẩn chứa bí mật cốt lõi để thực hiện đòn này thành công.
Tai (体 - Thể): Nghĩa là cơ thể, thân người.
Otoshi (落 - Lạc): Nghĩa là rơi xuống, thả rơi, rớt xuống.
Dịch theo nghĩa đen "Thả rơi cơ thể của tori"
⚠️ Sai lầm chết người mà 90% người mới tập mắc phải: Họ nghĩ "Tai-otoshi" nghĩa là làm cơ thể đối thủ rơi xuống. Sai! Ý nghĩa thực sự của "Tai-otoshi" là: Tori (người đánh) phải chủ động "thả rơi" trọng tâm cơ thể mình xuống thật nhanh.
Con không dùng sức để quăng đối thủ qua vai, mà con dùng sức nặng của chính mình rơi xuống đất đột ngột, kết hợp với tay kéo để lôi đối thủ ngã theo qua cái chân chặn. Đó là lý do tại sao nó là đòn "thả rơi cơ thể".
Cách thực hiện kỹ thuật
Hãy tưởng tượng con đang vẽ một hình tam giác trên thảm đấu.
Bước 1: Kuzushi (Phá vỡ thăng bằng)
Tay áo (Hikite): Kéo mạnh tay đối thủ về phía trước và hơi chếch ra ngoài (tưởng tượng con đang xem giờ trên đồng hồ đeo tay).
Tay cổ (Tsurite): Đẩy cằm hoặc ngực đối thủ lên cao, dồn trọng lượng của họ lên các ngón chân.
Mục tiêu: Làm cho Uke (người chịu đòn) kiễng chân lên, mất thăng bằng về góc chéo phía trước.
Bước 2: Tsukuri (Xây dựng tư thế - Vào đòn)
Bước chân: Xoay người 180 độ (như vào đòn cõng), lưng quay về ngực đối thủ.
Chân chặn (Chìa khóa vàng): Chân phải của con bước chéo qua, đặt bên ngoài chân phải của đối thủ.
Lưu ý: Chân này không được chạm vào chân đối thủ ngay lập tức. Nó phải có khoảng cách (hở) để con có chỗ hạ người xuống. Chân chặn phải hơi trùng gối, tuyệt đối không duỗi thẳng tưng (rất dễ gãy chân nếu đối thủ ngã đè vào).
Trọng tâm: Dồn 70% trọng lượng vào chân trụ (chân trái), chân chặn (chân phải) chỉ chạm nhẹ mũi chân hoặc gờ bàn chân xuống thảm để làm điểm tựa.
Bước 3: Kake (Thực hiện - Kết thúc)
Đây là lúc cái tên "Tai-otoshi" phát huy tác dụng.
Động tác tay: Tay áo kéo mạnh xuống đất theo đường vòng cung rộng. Tay cổ đẩy mạnh ra trước.
Động tác thân (Quan trọng nhất): Con không dùng mông hất (đó là Harai-goshi), mà con sụp đầu gối chân trụ xuống thấp, hạ thấp trọng tâm cơ thể mình đột ngột.
Lực kéo tay + Lực rơi của cơ thể con sẽ khiến đối thủ bị "bật" qua cái chân chặn của con và ngã sấp mặt xuống thảm.
Bí kíp thực chiến
Đừng "đá" chân: Nhiều trò cố dùng chân phải để móc hoặc đá chân đối thủ. Nhớ nhé, Tai-otoshi là Te-waza (Đòn tay). Chân chỉ là cái "bậc cửa", tay con mới là người xô họ vấp qua cái bậc cửa đó. Tay làm 70% việc, chân chỉ làm 30%.
Giữ khoảng cách (Space): Đừng ốp sát lưng vào ngực đối thủ như đòn cõng (Seoi-nage). Hãy chừa ra một khoảng trống chừng 1 gang tay giữa lưng con và ngực họ. Khoảng trống đó là để con có đà "giật" mạnh họ về phía trước.
An toàn là trên hết: Khi chặn chân, hãy nhớ nhón gót và trùng gối. Nếu con khóa cứng khớp gối, khi đối thủ ngã đè vào, dây chằng chéo của con sẽ gặp nguy hiểm.
Hãy ra thảm và tập phần Uchi-komi (vào đòn) thật chậm, cảm nhận cái "rơi" của cơ thể mình trước khi dùng lực tay.
2. Sukui-nage
Nếu Tai-otoshi là một cú "thả rơi" đầy uy lực, thì Sukui-nage (Múc quăng) lại mang một phong thái hoàn toàn khác: uyển chuyển nhưng vô cùng nguy hiểm. Đây là bài giảng về đòn thế này.
Nguồn gốc lịch sử
Sukui-nage (掬投 - Múc quăng) là một trong những đòn ném lâu đời nhất, nằm trong nhóm Te-waza (Kỹ thuật tay) và thuộc bộ thứ hai (Dai Nikyo) của hệ thống Gokyo no Waza (1895).
Đòn này có gốc rễ sâu xa từ các phái Cổ võ đạo (Koryu Jujutsu). Trong thời kỳ đầu của Judo, khi các võ sĩ thường đứng thủ thấp và vững chãi, Sukui-nage là vũ khí lợi hại để đối phó với những người có trọng tâm thấp hoặc khi đối thủ sơ hở trong các tình huống tấn công bằng chân.
Ý nghĩa tên gọ
Tên gọi Sukui-nage giải thích chính xác cơ chế của đòn thế:
Sukui (掬 - Múc): Nghĩa là hành động múc lên, xúc lên (giống như con dùng hai bàn tay xúc nước hoặc múc một vốc gạo).
Nage (投 - Quăng): Nghĩa là ném, quăng.
Nghĩa đen: "Cú ném bằng cách múc lên". Thay vì dùng hông hay vai làm điểm tựa để đối thủ lăn qua, con dùng hai tay như hai chiếc muỗng lớn, "múc" bổng hai chân hoặc đùi đối thủ lên khỏi mặt đất và lật ngửa họ ra sau.
Cách thực hiện kỹ thuật
Hãy tưởng tượng đối thủ vừa thực hiện một cú tấn công (ví dụ như vào đòn Seoi-nage hụt hoặc đứng quá cao) để lộ ra sơ hở ở đôi chân.
Bước 1: Kuzushi (Phá vỡ thăng bằng)
Khác với các đòn khác thường kéo đối thủ về phía trước, Sukui-nage thường thực hiện khi đối thủ bị mất thăng bằng về phía sau hoặc khi họ đang dồn lực tấn công quá đà.
Con cần áp sát vào bên cạnh hoặc phía sau lưng đối thủ, tùy theo biến thể.
Bước 2: Tsukuri (Xây dựng tư thế)
Hạ thấp trọng tâm: Con phải hạ thấp người xuống (quỵ gối) sâu hơn hông của đối thủ.
Vị trí tay: Một tay ôm lấy đùi từ phía trước, tay kia vòng ra sau ôm lấy mông hoặc đùi từ phía sau (tùy theo thế đứng). Con tạo thành một gọng kìm vững chắc bao quanh trọng tâm của đối thủ.
Bước 3: Kake (Thực hiện đòn ném)
Hành động "Múc": Dùng sức mạnh của cả cơ thể (đặc biệt là đôi chân và lưng) đứng thẳng dậy đột ngột.
Đánh ngã: Trong khi đôi tay múc bổng chân đối thủ lên cao, con dùng vai hoặc bụng đẩy phần trên của họ về phía sau. Đối thủ sẽ bị lật ngược hoàn toàn trên không trung và rơi xuống bằng lưng.
Kinh nghiệm thực hiện đòn
Sử dụng chân, không chỉ dùng tay: Mặc dù là Te-waza, nhưng nếu con chỉ dùng cơ bắp tay để nhấc đối thủ, con sẽ sớm kiệt sức hoặc bị chấn thương lưng. Hãy dùng sức mạnh của đôi chân (giống như động tác Deadlift) để "múc" toàn bộ trọng lượng của họ lên.
Sự áp sát: Nếu có khoảng cách giữa bụng con và hông đối thủ, đòn này sẽ thất bại. Con phải "dính" chặt vào họ trước khi nhấc.
Lưu ý về luật thi đấu hiện đại: Đây là điều quan trọng nhất thầy muốn nhắc con. Từ năm 2010, IJF (Liên đoàn Judo Quốc tế) đã cấm các hành động chạm tay vào chân đối thủ khi cả hai đang đứng (trừ một số tình huống đặc biệt). Vì vậy, Sukui-nage truyền thống hiện nay chủ yếu được tập luyện trong các bài Kata (như Nage-no-Kata) hoặc dùng trong tự vệ. Trong thi đấu thể thao, con cần sử dụng các biến thể không chạm tay vào chân (như ôm eo).
Sukui-nage dạy chúng ta bài học về sự tiếp cận kín đáo và bùng nổ sức mạnh từ dưới lên trên.
3. Uki-otoshi
Nếu Tai-otoshi là sức mạnh bộc phát, Sukui-nage là sự nhấc bổng, thì Uki-otoshi (Cú ném thả rơi khi đối thủ đang lơ lửng) chính là đỉnh cao của sự tinh tế và nguyên lý mượn lực. Đây được coi là một trong những đòn khó làm chủ nhất vì nó đòi hỏi sự cảm nhận lực (cảm giác võ thuật) cực kỳ nhạy bén.
Nguồn gốc lịch sử
Uki-otoshi là đòn đầu tiên trong bộ thứ tư (Dai Yonkyo) của hệ thống Gokyo no Waza. Đặc biệt hơn cả, đây là đòn mở đầu cho bài quyền ném tiêu chuẩn của Judo là bài Nage-no-Kata.
Tổ sư Kano Jigoro đặt đòn này lên vị trí trang trọng như vậy vì nó thể hiện hoàn hảo nhất nguyên lý "Nhu đạo": Lấy nhu thắng cương, dùng sức đối phương để đánh bại chính họ.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên này chứa đựng sự thanh thoát của kỹ thuật:
Uki (浮 - Phù): Nghĩa là nổi lên, lơ lửng, trôi nổi (như cái phao trên mặt nước).
Otoshi (落 - Lạc): Nghĩa là thả rơi, làm rớt xuống.
Nghĩa đen: "Cú ném thả rơi khi đối thủ đang lơ lửng". Khác với Tai-otoshi là con chặn chân để đối thủ vấp ngã, ở Uki-otoshi, đối thủ ngã mà không chạm vào bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể con. Họ bị ném đi khi trọng tâm đang "lơ lửng" trên không trung do chính đà di chuyển của họ.
Cách thực hiện kỹ thuật
Để thực hiện đòn này, con không dùng sức cơ bắp mà dùng "trọng lực" và "thời điểm".
Bước 1: Kuzushi (Phá vỡ thăng bằng cực độ)
Đây là phần quan trọng nhất. Con lùi lại, dẫn dụ đối thủ bước về phía trước.
Khi đối thủ đang bước tới và dồn toàn bộ trọng lượng vào chân đang bước (nhưng chưa kịp đặt vững), con kéo mạnh theo hướng chéo xuống đất.
Mục tiêu: Làm đối thủ mất đà hoàn toàn, cảm giác như họ đang bước hụt vào một cái hố hư không.
Bước 2: Tsukuri (Xây dựng tư thế)
Con không xoay lưng lại như các đòn ném vai. Con giữ tư thế đối diện hoặc hơi chếch sang bên.
Con hạ thấp trọng tâm bằng cách quỳ một chân xuống thảm (thường là chân cùng phía với tay kéo áo). Hành động này tạo ra một lực hút cực mạnh xuống dưới.
Bước 3: Kake (Thực hiện đòn ném)
Động tác tay: Hai tay phối hợp như đang lái một chiếc vô lăng lớn. Tay áo kéo mạnh xuống hướng gót chân của mình, tay cổ đẩy nhẹ nhưng dứt khoát theo vòng cung.
Kết quả: Uke bị mất đà và "bay" qua khoảng không phía trước mặt con, rơi thẳng xuống thảm mà con không cần dùng chân hay hông để chạm vào họ.
Bí kíp tinh hoa
Đừng dùng sức kéo: Nếu cố dùng cơ bắp tay để kéo một người đang đứng vững, họ sẽ không bao giờ ngã. Bí mật nằm ở chỗ "đợi". Hãy đợi cho đến khi họ di chuyển, khi trọng tâm của họ đang "trôi nổi" (Uki), lúc đó chỉ cần một lực dẫn nhẹ là họ sẽ rơi (Otoshi).
Cái đầu và ánh mắt: Khi ném, hãy nhìn thẳng về hướng muốn đối thủ rơi xuống. Hướng của ánh mắt sẽ dẫn dắt toàn bộ cơ thể và lực tay đi theo.
Sự tương phản: Tai-otoshi là "vật cản" (chân chặn), còn Uki-otoshi là "sự hư không". Đừng cố tạo ra vật cản, hãy tạo ra một khoảng trống để đối thủ tự rơi vào đó.
4. Ura-nage
Một trong những đòn ném mạnh mẽ và đầy kịch tính nhất của Judo: Ura-nage. Nếu như Uki-otoshi là sự nhẹ nhàng, tinh tế thì Ura-nage lại là sự bùng nổ của lòng can đảm. Đây là đòn ném mà con phải chấp nhận "hy sinh" tư thế đứng của mình để đưa đối thủ "lên không trung".
Nguồn gốc lịch sử
Ura-nage thuộc nhóm Ma-sutemi-waza (Kỹ thuật hy sinh nằm sấp/ngửa), nằm trong bộ thứ năm (Dai Gokyo) của hệ thống Gokyo no Waza. Trong lịch sử, đây là đòn phản công (Kaeshi-waza) kinh điển. Khi đối thủ tấn công bằng các đòn hông (như O-goshi hay Harai-goshi), họ sẽ lộ toàn bộ phần hông và lưng cho con khai thác. Ngài Kano Jigoro đã hệ thống hóa nó để biến sức tấn công của đối phương thành thảm họa của chính họ.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi này mô tả cả vị trí lẫn hướng ném:
Ura (裏 - Lý/Hậu): Nghĩa là phía sau, mặt sau, hoặc ngược lại.
Nage (投 - Đầu/Quăng): Nghĩa là ném.
Nghĩa đen: "Cú ném từ phía sau" hoặc "Cú ném ngược". Khác với các đòn thông thường là ném đối thủ về phía trước mặt mình, ở Ura-nage, sẽ ôm trọn đối thủ và ngã ngửa ra sau, ném đối thủ bay qua đỉnh đầu hoặc qua vai.
Cách thực hiện kỹ thuật
Ura-nage yêu cầu sự phối hợp hoàn hảo giữa thời điểm và sức mạnh của toàn bộ cơ thể.
Bước 1: Kuzushi (Phá vỡ thăng bằng)
Đòn này hiệu quả nhất khi đối thủ đang lao về phía trước hoặc đang xoay lưng để vào đòn ném hông. Hãy áp sát bụng mình vào hông hoặc lưng của đối thủ.
Bước 2: Tsukuri (Xây dựng tư thế)
Áp sát: Vòng tay ôm chặt lấy eo đối thủ (một tay phía trước, một tay phía sau hoặc ôm cả hai quanh eo).
Hạ thấp: Khuỵu gối sâu, đặt trọng tâm thấp hơn hẳn trọng tâm đối thủ. Đây là lúc chuẩn bị làm "bệ phóng".
Bước 3: Kake (Thực hiện đòn ném)
Bật nhảy: Dùng sức mạnh bùng nổ của đôi chân, ưỡn hông và bật người ra sau.
Hy sinh: Chủ động ngã ngửa người ra phía sau thảm.
Điều hướng: Trong khi rơi, dùng đôi tay và hông để nhấc bổng đối thủ lên, dẫn dắt họ bay qua vai hoặc trên ngực mình và rơi xuống đất trước khi lưng tori chạm thảm hoàn toàn.
Bí quyết thực chiến
Lòng dũng cảm: Nhiều học trò sợ bị ngã ngửa nên không dám ngả người hết cỡ. Hãy nhớ, nếu tori không ngã quyết liệt, tori sẽ không có đủ lực để nhấc đối thủ lên. Phải có niềm tin vào kỹ thuật Ukemi (té ngã an toàn) của chính mình.
Điểm tiếp xúc: Bụng của tori và lưng của đối thủ phải dính chặt như có keo. Nếu có khoảng hở, đối thủ sẽ xoay người thoát được hoặc tệ hơn là họ sẽ đè ngược lại tori.
An toàn cho Uke: Trong tập luyện, hãy đảm bảo tori kiểm soát được cú rơi của đối thủ để họ không rơi trực tiếp bằng cổ hoặc đầu. Đây là đòn ném có lực tác động rất lớn.
Ura-nage là một bài học về sự quyết đoán. Một khi đã ôm được đối thủ, không có chỗ cho sự do dự.
5. Tani-otoshi
Nếu Ura-nage là cú ném bùng nổ ra phía sau, thì Tani-otoshi lại là một cú "trượt chân" đầy tính toán để đưa đối thủ xuống vực sâu.
Nguồn gốc lịch sử
Tani-otoshi thuộc nhóm Yoko-sutemi-waza (Kỹ thuật hy sinh nằm nghiêng), nằm trong bộ thứ tư (Dai Yonkyo) của hệ thống Gokyo no Waza.
Trong lịch sử Judo, đây là đòn phản công (Kaeshi-waza) "khét tiếng". Bất cứ khi nào đối thủ định tấn công bằng các đòn ném vai (Seoi-nage) hay đòn hông mà không kiểm soát được thăng bằng, họ sẽ rất dễ rơi vào cái bẫy Tani-otoshi mà giăng sẵn phía sau.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi này mang tính hình tượng rất cao:
Tani (谷 - Cốc): Nghĩa là thung lũng, khe núi.
Otoshi (落 - Lạc): Nghĩa là thả rơi, làm rớt xuống.
Nghĩa đen: "Thả rơi xuống thung lũng". Hãy tưởng tượng đang đứng trên một sườn dốc và bất ngờ rút chân mình ra để đối thủ trượt chân rơi thẳng xuống vực sâu (thung lũng) phía sau lưng họ. Trong Judo, "thung lũng" chính là khoảng không phía sau gót chân của đối thủ mà con tạo ra bằng cách duỗi chân mình ra chặn lại.
Cách thực hiện kỹ thuật
Tani-otoshi không đòi hỏi sức mạnh cơ bắp để nhấc, mà đòi hỏi sự phối hợp giữa sức nặng cơ thể và hướng kéo.
Bước 1: Kuzushi (Phá vỡ thăng bằng)
Di chuyển ra phía sau hoặc bên cạnh đối thủ (thường là khi họ vừa vào đòn hụt).
Tay áo và tay cổ kéo mạnh đối thủ về phía sau, dồn toàn bộ trọng lượng của họ lên hai gót chân.
Bước 2: Tsukuri (Xây dựng tư thế)
Vị trí: Đứng hơi chếch phía sau đối thủ.
Chân chặn: Duỗi thẳng một chân ra phía sau hai gót chân của đối thủ. Chân này đặt sát mặt thảm, tạo thành một cái "gờ" chặn không cho đối thủ lùi bước.
Bước 3: Kake (Thực hiện đòn ném)
Hy sinh: Chủ động ngồi bệt xuống thảm (hoặc ngả người nghiêng về phía chân đang duỗi).
Lực kéo: Trong khi cơ thể rơi xuống, hai tay tiếp tục giật mạnh đối thủ về phía sau và xuống dưới.
Kết quả: Vì chân đã bị chặn và bị kéo mạnh ra sau, đối thủ không còn điểm tựa và sẽ bị ngã ngửa trực tiếp xuống thảm.
Cảnh báo an toàn
Góc độ chân: Đây là điều phải nhắc kỹ nhất, tuyệt đối không được duỗi chân chặn ngay sát kheo chân đối thủ. Nếu làm vậy, khi ngã xuống và kéo theo đối thủ, toàn bộ trọng lượng của họ sẽ đè trực tiếp lên đầu gối, gây chấn thương rất nặng cho cả hai. Hãy duỗi chân sát mặt thảm, chặn ở gót chân Uke.
Sát cánh cùng Uke: Khi ngã, hãy giữ chặt áo đối thủ để điều hướng cú ngã của họ và đảm bảo chính con cũng ngã an toàn, tránh để đối thủ đè bẹp lên người mình.
Tận dụng đà: Đòn này hiệu quả nhất khi đối thủ đang rút lui hoặc đang mải mê tấn công phía trước. Đừng cố gắng thực hiện khi đối thủ đang đứng vững và dồn trọng tâm về phía con.
Tani-otoshi là đòn thế minh chứng cho việc "biết mình biết ta". Chỉ cần đứng đúng chỗ, đúng thời điểm và chấp nhận hy sinh tư thế đứng, đối thủ sẽ tự rơi xuống "thung lũng".
Kỹ thuật hy sinh
1. Yoko-tomoe-nage
Yoko-tomoe-nage (横巴投): một trong những kỹ thuật hy sinh (Sutemi-waza) đầy hoa mỹ và hiệu quả nhất trong hệ thống của Kodokan Judo. Dưới đây là chi tiết về đòn đánh này:
Nguồn gốc và phân loại
Yoko-tomoe-nage là một biến thể trực tiếp từ đòn Tomoe-nage (ném vòng cung). Trong khi Tomoe-nage cơ bản ném đối thủ qua đầu theo trục dọc, thì biến thể này đưa đối thủ đi theo một quỹ đạo nghiêng hoặc sang bên.
Lịch sử: Đòn đánh này gắn liền với triết lý "Lấy nhu thắng cương" mà sư tổ Kano Jigoro đã đề ra, cho phép một người nhỏ bé hơn mượn trọng lượng và đà lao của đối thủ lớn hơn để quật ngã họ.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên phản ánh chính xác hình thái của kỹ thuật:
Yoko (横): Phía bên, nằm ngang.
Tomoe (巴): Hình dấu phẩy hoặc hình vòng cung (giống biểu tượng âm dương).
Nage (投): Quật, ném.
=> Yoko-tomoe-nage có thể hiểu là: "Cú ném vòng cung sang phía bên".
Cách thực hiện kỹ thuật
Để thực hiện đòn này mượt mà, bạn cần nắm vững 3 giai đoạn:
Phá thế và Thăng bằng (Kuzushi)
Khi đối thủ (Uke) đang đẩy tới hoặc có xu hướng bước chân về phía trước, bạn hãy lùi chân và kéo tay áo của Uke để tạo đà. Sự khác biệt ở đây là bạn không kéo thẳng về sau mà hơi lệch sang một bên để tạo khoảng trống.
Nhập nội (Tsukuri)
Đặt chân: Thay vì đặt bàn chân vào giữa bụng như Tomoe-nage truyền thống, bạn đặt bàn chân (thường là chân cùng phía với tay đại đao) vào phần hông dưới hoặc bẹn của Uke.
Hạ thấp trọng tâm: Ngả người ra sau, đồng thời co chân trụ để đưa hông sát vào chân của Uke.
Kết thúc (Kake)
Điểm rơi: Thay vì ngã thẳng lưng xuống thảm, bạn chủ động ngã nghiêng về phía vai của chân không đặt vào bụng đối thủ.
Lực đẩy: Chân đặt ở hông Uke sẽ đạp mạnh theo hướng vòng cung ra phía sau và sang bên.
Tay điều khiển: Tay kéo áo và tay nắm cổ phải phối hợp nhịp nhàng để điều hướng Uke bay qua hông bạn thay vì bay qua đầu.
Lưu ý: Yoko-tomoe-nage cực kỳ lợi hại khi đối thủ có bộ tấn vững (Jigo-tai) và đề phòng đòn Tomoe-nage thẳng. Khi Uke gồng người để không bị tung lên trên, đó chính là lúc họ dễ bị cuốn sang bên nhất.
2. Soto-makikomi
Soto-makikomi (外巻込): một trong những đòn thế "uy lực" và có phần "mãnh liệt" nhất trong nhóm đòn hy sinh của Judo. Nếu Yoko-tomoe-nage là sự hoa mỹ, uyển chuyển thì Soto-makikomi chính là sự áp đặt và dứt khoát.
Nguồn gốc và phân loại
Soto-makikomi là kỹ thuật đặc trưng cho nguyên lý "cuộn mình" trong Judo.
Phân loại: Thuộc nhóm Yoko-sutemi-waza (Kỹ thuật hy sinh nằm nghiêng).
Đặc điểm: Đây là đòn thế mà Tori (người thực hiện) chấp nhận từ bỏ sự thăng bằng của chính mình, dùng toàn bộ trọng lượng cơ thể để quấn chặt và kéo đối thủ cùng ngã xuống thảm. Trong thi đấu đỉnh cao, đòn này thường được sử dụng bởi các võ sĩ có ưu thế về cân nặng hoặc khi muốn kết thúc trận đấu nhanh chóng trước một đối thủ có bộ tấn quá vững.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi của đòn thế này mô tả rất rõ hành động vật lý:
Soto (外): Phía ngoài.
Maki (巻): Cuộn lại, quấn quanh.
Komi (込): Vào trong, nhấn sâu vào.
Soto-makikomi có nghĩa là: "Cú cuốn từ phía ngoài vào". (Khác với Uchi-makikomi là cuốn từ phía trong).
Cách thực hiện kỹ thuật
Đòn này thường bắt đầu giống như một cú Osoto-gari hoặc Harai-goshi nhưng thất bại, sau đó chuyển hướng sang cuốn.
Phá thế (Kuzushi)
Tori kéo tay áo của Uke (thường là tay phải của Uke) về phía trước và hơi hướng xuống dưới để làm trọng tâm của Uke dồn hết lên mũi chân phải.
Tay nắm cổ áo của Tori rời ra và vung mạnh qua vai, luồn xuống dưới nách của Uke từ phía ngoài.
Nhập nội (Tsukuri)
Kẹp chặt: Tori kẹp chặt tay của Uke vào nách mình, tạo thành một khối thống nhất. Lúc này, toàn bộ mạn sườn và lưng của Tori áp sát vào ngực/vai của Uke.
Xoay người: Tori xoay lưng về phía Uke, chân trụ đặt vững và chuẩn bị tư thế đổ người.
Kết thúc (Kake)
Cú ngã hy sinh: Thay vì đứng trụ để ném, Tori chủ động đổ toàn bộ cơ thể theo hướng xoay vòng sang bên trái (nếu đánh bên phải).
Trọng lực: Khi Tori ngã xuống, cánh tay đang kẹp chặt nách Uke sẽ đóng vai trò như một đòn bẩy, cuốn phăng Uke đi theo. Tori phải đảm bảo mình ngã nghiêng và đè lên trên Uke để vừa ghi điểm tuyệt đối (Ippon), vừa có tư thế thuận lợi để chuyển sang các đòn đè (Osaekomi-waza) như Kesa-gatame.
Yoko-tomoe-nage và Soto-makikomi
| Đặc điểm | Yoko-tomoe-nage | Soto-makikomi |
| Cảm giác | Mềm mại, lợi dụng lực đẩy của đối thủ. | Cứng rắn, dùng trọng lượng áp đảo. |
| Vị trí chân | Chân đặt vào hông/bẹn đối thủ để đẩy. | Chân thường không cài, hoặc chỉ quét nhẹ để trợ lực. |
| Rủi ro | Dễ bị đối thủ đè ngược nếu đạp hụt. | Dễ gây chấn thương cho vai đối thủ hoặc chính mình nếu tiếp đất sai. |
Sư tổ Kano Jigoro luôn nhấn mạnh việc kiểm soát trong Judo. Với Soto-makikomi, bạn phải cực kỳ cẩn thận với cái vai của Uke. Đừng chỉ "rơi tự do", hãy "cuốn" có kiểm soát để đảm bảo an toàn cho bạn tập trong lúc tập luyện (Randori).
3. Yoko-gake
Nếu Yoko-tomoe-nage là sự khéo léo, Soto-makikomi là sự mãnh liệt thì Yoko-gake chính là đỉnh cao của sự tinh tế về thời điểm (timing) và sự quyết đoán. Trong hệ thống của Kodokan, đây là đòn cuối cùng trong bộ Dai-ikkyo (Nhóm 1) của bài quyền Nage-no-kata, tượng trưng cho sự kết thúc hoàn hảo bằng một cú hy sinh nghiêng người.
Nguồn gốc và phân loại
Yoko-gake là một trong những kỹ thuật đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối về bước chân.
Phân loại: Thuộc nhóm Yoko-sutemi-waza (Kỹ thuật hy sinh nằm nghiêng).
Đặc điểm: Đây là đòn "ngáng chân hy sinh". Tori không dùng sức mạnh cơ bắp để quật đối thủ mà dùng chính trọng lượng cơ thể mình đang rơi xuống để "quét" chân đối thủ đi.
Triết lý: Đúng với tinh thần của sư tổ Kano Jigoro, đòn này minh họa rõ nét việc dùng một lực rất nhỏ tại đúng thời điểm đối thủ mất thăng bằng để tạo ra kết quả lớn.
Ý nghĩa tên gọi
Yoko (横): Phía bên, nằm ngang.
Gake (掛): Móc vào, ngáng vào, treo vào.
Yoko-gake có nghĩa là: "Cú móc chân nghiêng người".
Cách thực hiện kỹ thuật
Điểm mấu chốt của Yoko-gake nằm ở việc bắt được khoảnh khắc Uke đang bước đi và dồn trọng tâm vào chân trước.
Phá thế (Kuzushi)
Tori dẫn dụ Uke bước về phía trước. Khi chân của Uke (thường là chân phải) vừa chạm thảm nhưng trọng tâm chưa kịp đứng vững, Tori kéo mạnh tay áo Uke sang ngang và xuống dưới.
Mục tiêu là làm cho toàn bộ trọng lượng của Uke dồn cứng vào cạnh ngoài của bàn chân phải.
Nhập nội (Tsukuri)
Tori bước chân trái sang bên cạnh chân phải của Uke (tạo thành hình chữ T).
Chân phải của Tori duỗi thẳng, dùng phần lòng bàn chân hoặc gót chân móc nhẹ vào cạnh ngoài cổ chân của Uke. Lưu ý: Không phải là cú đá mạnh mà là sự tiếp xúc chắc chắn.
Kết thúc (Kake)
Cú rơi đồng bộ: Đây là phần khó nhất. Tori chủ động ngã nghiêng hoàn toàn sang phía bên trái.
Lực kéo: Khi ngã xuống, tay áo của Tori kéo mạnh Uke đi cùng. Chân phải của Tori đang móc vào cổ chân Uke sẽ "trượt" theo đà ngã, triệt tiêu hoàn toàn điểm tựa cuối cùng của đối thủ.
Kết quả là cả hai cùng ngã xuống thảm theo hướng vuông góc với tư thế đứng ban đầu.
Bảng so sánh nhanh với các đòn
| Đặc điểm | Yoko-tomoe-nage | Soto-makikomi | Yoko-gake |
| Cơ chế chính | Đẩy bằng lòng bàn chân. | Cuộn người, đè nén. | Móc chân, triệt hạ điểm tựa. |
| Thời điểm | Khi Uke lao tới. | Khi Uke thủ vững/đứng yên. | Khi Uke đang bước đi. |
| Độ khó | Trung bình. | Thấp (dễ dùng sức). | Rất cao (yêu cầu cảm giác chân). |
Những lỗi cần tránh
Khi thực hiện Yoko-gake, các võ sinh đai màu thường mắc phải hai sai lầm lớn:
Dùng chân đá: Nếu bạn dùng chân đá vào cổ chân Uke, đó sẽ trở thành đòn Okuri-ashi-barai. Yoko-gake yêu cầu bạn phải ngã xuống trước để kéo đối thủ theo.
Ngã ngửa: Nếu bạn ngã ngửa ra sau, bạn sẽ tự làm đau lưng mình và Uke có thể rơi thẳng lên bụng bạn. Hãy nhớ phải ngã sang bên (Yoko).
Trong thi đấu hiện đại, Yoko-gake khá hiếm gặp vì nó đòi hỏi sự mạo hiểm cao - nếu trượt, bạn sẽ nằm dưới tư thế bất lợi. Tuy nhiên, nếu thành công, nó là một cú Ippon cực kỳ thuyết phục.
4. Yoko-guruma
Yoko-guruma (横車): một đòn thế đầy tính bất ngờ, thường được xem là "vũ khí bí mật" để phản công trong Judo. Trong bài quyền Nage-no-kata, Yoko-guruma là đòn phản công kinh điển chống lại các đòn đánh như Uchi-mata, Harai-goshi hoặc Koshi-guruma.
Nguồn gốc và phân loại
Yoko-guruma mang đậm triết lý xoay chuyển lực của đối thủ để tạo thành một vòng quay.
Phân loại: Thuộc nhóm Yoko-sutemi-waza (Kỹ thuật hy sinh nằm nghiêng).
Đặc điểm: Đây là một đòn "trục bánh xe ngang". Khác với Yoko-gake (ngáng chân), Yoko-guruma sử dụng toàn bộ cơ thể của Tori như một cái trục để quăng Uke đi qua người mình.
Nguyên lý: Đòn này thường được thực hiện như một đòn phản (Kaeshi-waza) khi Uke đang mải mê tấn công và đổ trọng tâm về phía trước.
Ý nghĩa tên gọi
Yoko (横): Phía bên, nằm ngang.
Guruma (車): Bánh xe.
Yoko-guruma có nghĩa là: "Bánh xe lăn ngang". Hình ảnh này mô tả việc Tori ngã xuống và lăn tròn, khiến đối thủ bay qua như thể đi qua một cái trục bánh xe.
Kỹ thuật phản công cơ bản
Hãy tưởng tượng Uke đang tấn công bạn bằng đòn Koshi-guruma.
Phá thế (Kuzushi)
Khi Uke xoay người và nghiêng về phía trước để nhấc chân, Tori không lùi lại mà chủ động tiến sát, áp lồng ngực vào lưng hoặc sườn của Uke.
Tori luồn một tay qua nách Uke và ôm chặt lấy lưng (hoặc thắt lưng), tay kia nắm chặt tay áo để kiểm soát hoàn toàn trọng tâm của đối thủ.
Nhập nội (Tsukuri)
Tori bước chân vào giữa hai chân của Uke (hoặc bước vòng qua phía trước).
Ngay khi Uke đang ở điểm mất thăng bằng nhất do đà tấn công, Tori chủ động ngả người ra sau và hơi lệch sang bên.
Kết thúc (Kake)
Động tác chân: Chân của Tori luồn xuống dưới giữa hai chân của Uke hoặc chắn ngang phía trước chân Uke (tùy tình huống).
Cú lăn: Tori ngã xuống thảm theo hướng nghiêng. Trong khi rơi, Tori dùng sức mạnh của hông và tay để kéo/quật Uke bay qua phía trên cơ thể mình theo một vòng cung ngang.
Uke sẽ bị mất điểm tựa và "lăn" qua lưng hoặc hông của Tori để rơi xuống thảm.
Khác biệt giữa tập luyện và thi đấu
Dưới góc nhìn của một người có kinh nghiệm, bạn cần chú ý:
Điểm tiếp xúc: Trong bài quyền chuẩn của sư tổ Kano Jigoro, việc luồn chân phải thật chính xác để tạo ra cái "trục" cho đối thủ lăn qua.
An toàn: Yoko-guruma đòi hỏi Uke phải biết cách té nổ (Ukemi) cực tốt vì quỹ đạo rơi của đòn này thường khá cao và nhanh.
Ứng dụng: Đây là đòn cực kỳ hiệu quả khi bạn bị đối thủ ép sát hoặc khi bạn muốn "mượn" lực từ một cú ném hông của đối thủ.
Một lưu ý nhỏ cho bạn: Đừng nhầm lẫn đòn này với Tani-otoshi. Ở Tani-otoshi, bạn kéo đối thủ rơi thẳng xuống "vực", còn ở Yoko-guruma, bạn đưa đối thủ đi hết một vòng tròn ngang qua người mình.
5. Uki-waza
Uki-waza (浮技): Đây là một đòn đánh đòi hỏi sự nhạy cảm tuyệt vời về khoảng cách và khả năng điều hướng trọng lực, thường được xem là "người anh em" tinh tế của Yoko-guruma và Yoko-gake. Trong bài quyền Nage-no-kata, Uki-waza là kỹ thuật mở đầu cho nhóm Yoko-sutemi-waza, tượng trưng cho việc sử dụng sự chuyển động không ngừng để tạo ra cơ hội.
Nguồn gốc và phân loại
Uki-waza là kỹ thuật mà Tori (người thực hiện) "trôi" xuống thảm để làm đối thủ "nổi" lên.
Phân loại: Thuộc nhóm Yoko-sutemi-waza (Kỹ thuật hy sinh nằm nghiêng).
Đặc điểm: Đây là đòn "ném nổi". Khác với Yoko-gake (dùng chân móc), Uki-waza hầu như không dùng chân để tác động trực tiếp vào chân đối thủ mà dùng sự sụt giảm trọng tâm đột ngột của chính mình để kéo đối thủ bay qua.
Nguyên lý: Dựa trên sự chuyển động tiến - lùi. Khi đối thủ đang lao tới hoặc bị kéo mạnh về phía trước, họ sẽ trở nên "nhẹ" (nổi), và đó là lúc Uki-waza phát huy tác dụng.
Ý nghĩa tên gọi
Uki (浮): Nổi, trôi nổi, bồng bềnh.
Waza (技): Kỹ thuật, đòn thế.
Uki-waza có nghĩa là: "Kỹ thuật ném nổi". Tên gọi này mô tả cảm giác của đối thủ (Uke) khi bị nhấc bổng khỏi mặt đất như một chiếc lá trôi trên mặt nước trước khi bị quật xuống.
Cách thực hiện kỹ thuật
Chìa khóa của Uki-waza là tạo ra một "hố ngăn cách" đột ngột trước mặt Uke.
Phá thế (Kuzushi)
Tori chủ động lùi lại, kéo Uke tiến về phía trước một cách mạnh mẽ.
Khi Uke bước chân phải tới và dồn trọng tâm vào mũi chân (đang ở trạng thái mất thăng bằng về phía trước), Tori kéo tay áo Uke sang ngang và lên trên, làm Uke có cảm giác bị "nhấc" bổng phần thân trên.
Nhập nội (Tsukuri)
Tori không bước vào sát Uke như các đòn hông. Ngược lại, Tori bước chân trái sang bên cạnh và hơi lùi về sau, tạo một khoảng trống lớn giữa mình và đối thủ.
Chân phải của Tori duỗi thẳng, đặt nhẹ lên thảm nhưng không móc vào chân Uke (khác với Yoko-gake).
Kết thúc (Kake)
Cú rơi: Tori chủ động ngả người nằm nghiêng sang bên trái.
Lực dẫn hướng: Khi cơ thể Tori rơi xuống, sức nặng này được truyền qua hai tay (đang nắm chắc áo Uke) để kéo Uke bay theo hình vòng cung qua chân đang duỗi của Tori.
Uke sẽ "bay" qua khoảng trống mà Tori vừa tạo ra và rơi xuống phía trước mặt Tori.
Bảng so sánh để phân biệt rõ ràng
| Đặc điểm | Yoko-gake | Yoko-guruma | Uki-waza |
| Vị trí của Tori | Nằm bên cạnh chân Uke. | Luồn sâu dưới trọng tâm Uke. | Nằm cách xa, tạo khoảng trống phía trước Uke. |
| Tác động chân | Móc cổ chân để triệt hạ. | Chắn ngang làm trục xoay. | Duỗi thẳng làm vật cản nhẹ hoặc hướng dẫn đà rơi. |
| Cảm giác đòn | Sự sụp đổ đột ngột. | Sự xoay tròn của bánh xe. | Sự bay bổng (nổi) rồi rơi xuống. |
Tinh hoa của sự thả lỏng
Uki-waza là bài kiểm tra tốt nhất cho kỹ năng "Kuzushi bằng thân mình":
Không dùng sức tay: Nếu bạn cố dùng tay để nhấc Uke, bạn sẽ thất bại. Hãy dùng chính sức nặng của cơ thể khi rơi (Gravity) để thực hiện cú ném.
Khoảng cách (Ma-ai): Nếu bạn nằm quá gần, Uke sẽ đổ sụp lên người bạn. Nếu quá xa, lực kéo sẽ bị loãng. Khoảng cách phải vừa đủ để Uke "bay" qua chân bạn.
Trong thi đấu: Uki-waza thường được thực hiện rất nhanh khi đối thủ đang cố gắng đẩy bạn ra rìa sân (Jo-gai). Chỉ cần một cú ngả người đúng lúc, đối thủ sẽ tự "bay" ra ngoài theo đà của chính họ.
Sư tổ Kano Jigoro đã thiết kế đòn này trong bài quyền để dạy chúng ta về việc làm chủ không gian.
6. O-uchi-gari-makikomi
O-uchi-gari-makikomi (大内刈巻込) là một kỹ thuật mang tính "quyết liệt" và thực dụng bậc nhất trong Randori và thi đấu. Đây không phải là một đòn thế rời rạc trong 68 đòn cơ bản của Kodokan, mà là một sự kết hợp (Renraku-waza) hoàn hảo giữa đòn chân và kỹ thuật cuộn người hy sinh.
Nguồn gốc và phân loại
O-uchi-gari-makikomi là phiên bản "tất tay" của đòn O-uchi-gari (Cú gặt chân lớn từ bên trong).
Phân loại: Thuộc nhóm Yoko-sutemi-waza (Kỹ thuật hy sinh nằm nghiêng) khi được thực hiện ở dạng Makikomi.
Đặc điểm: Nếu O-uchi-gari thông thường cho phép bạn đứng vững sau khi quật đối thủ, thì biến thể Makikomi yêu cầu bạn phải đổ toàn bộ trọng lượng cơ thể đè lên Uke.
Triết lý: Đây là minh chứng cho việc dồn toàn bộ tinh thần và thể xác vào một điểm (Kime). Một khi đã vào đòn này, hoặc là bạn ghi điểm, hoặc là cả hai cùng nằm xuống thảm.
Ý nghĩa tên gọi
O (大): Lớn (Đại).
Uchi (内): Bên trong (Nội).
Gari (刈): Gặt/Hái.
Makikomi (巻込): Cuộn vào/Quấn vào.
O-uchi-gari-makikomi có nghĩa là: "Cú gặt chân lớn từ bên trong và cuộn người theo".
Cách thực hiện kỹ thuật
Đòn này thường được sử dụng khi đòn O-uchi-gari cơ bản không đủ lực để kết thúc đối thủ do họ có bộ tấn quá vững.
Phá thế (Kuzushi)
Tori phá thế giống hệt đòn O-uchi-gari: kéo tay áo Uke xuống và đẩy tay cổ lên để dồn trọng tâm Uke vào gót chân (thường là chân trái của Uke).
Nhập nội (Tsukuri)
Tori bước chân trái vào sâu giữa hai chân Uke.
Chân phải của Tori luồn vào bên trong, móc chặt lấy bắp chân hoặc khoeo chân của Uke.
Điểm then chốt: Thay vì đứng thẳng, Tori áp sát ngực vào ngực Uke, đầu hơi cúi và vai hướng về phía chân đang móc.
Kết thúc (Kake)
Sức mạnh tổng hợp: Thay vì chỉ dùng lực chân để gặt, Tori chủ động đổ người về phía trước và hơi nghiêng.
Cuộn người: Tori buông tay nắm cổ (hoặc kẹp chặt nách Uke) và dùng toàn bộ trọng lượng cơ thể "ép" Uke xuống thảm. Chân móc vẫn tiếp tục thực hiện động tác gặt cho đến khi cả hai tiếp đất.
Tori kết thúc ở tư thế nằm đè lên trên Uke, thường là tư thế Tate-shiho-gatame hoặc Kesa-gatame.
Sự an toàn và Hiệu quả
Bạn cần lưu ý những điều sau để đòn đánh đạt hiệu quả cao nhất mà không gây chấn thương:
Hướng đổ người: Đừng đổ thẳng người xuống mà hãy đổ hơi chéo về phía vai của Uke. Điều này giúp bạn tránh bị Uke phản đòn bằng cách dùng đầu gối chống trả hoặc né hông.
Sức ép (Pressure): Sức mạnh của đòn này không nằm ở cái chân gặt, mà nằm ở sức ép của lồng ngực. Bạn phải "dán" chặt mình vào đối thủ.
Tinh thần của sư tổ Kano Jigoro: Dù là đòn thế mang tính áp đảo, sư tổ luôn dạy chúng ta về sự kiểm soát. Khi luyện tập, hãy chú ý không dùng toàn bộ trọng lượng để đập mạnh lên xương sườn của bạn tập.
Mẹo nhỏ: Đòn này cực kỳ lợi hại khi bạn kết hợp với một đòn giả như Ko-uchi-gari. Khi Uke lùi chân lại để tránh cú gặt nhỏ, đó là lúc họ mở rộng khoảng cách giữa hai chân - thời điểm vàng để bạn bay vào thực hiện O-uchi-gari-makikomi.
Kỹ thuật phản đòn
1. Hiza guruma - Hiza guruma
2. Ushiro goshi
3. Hane goshi - Deashi barai
Hane goshi - Deashi barai
4. Ouchi gari - Deashibarai
Ouchi gari - Deashibarai
Kỹ thuật đè
1. Tate-shiho-gatame
2. Kuzure-kesa-gatame
Kỹ thuật siết cổ
Bộ 3 - Uke tư thế quỳ: 4KT
1. Katate-jime
2. Katate-jime (bis)
Katate-jime (bis)
3. Kataha-jime
4. Kataha-jime
Kataha-jime
Kỹ thuật khóa tay
Bộ 3 - Uke tư thế quỳ: 4KT
1. Ude-hishigi-waki-gatame
2. Ude-hishigi-ashi-gatame
3. Ude-garami
4. Ude-hishigi-juji-gatame
Judo Khỏe biên tập
- Website: www.JudoKhoe.vn
- Youtube: www.youtube.com/@judokhoe
- Tiktok: www.tiktok.com/@judokhoe
- Zalo: www.zalo.me/v/@judokhoe
- Fanpage: www.facebook.com/judokhoe
- Group: www.facebook.com/groups/judokhoe
