Cấp bậc đai trong Judo (Nhu Đạo) được chia thành hai giai đoạn: Kyu (cấp bậc) từ đai vàng (5 kyu) đến đai nâu (1 kyu) và Dan (đẳng cấp/đai đen) từ 1 Dan đến 10 Dan. Đây là chương trình kỹ thuật Judo cấp bậc đai từ đai vàng đến đai nâu theo giáo trình của Liên đoàn Judo Việt Nam (Vietnam Judo Association - VJA) công bố.
 |
| Chương trình kỹ thuật Judo theo Liên đoàn Judo Việt Nam (Vietnam Judo Association - VJA) |
Kỹ thuật hông
1. Tsurikomi-goshi
Trong hệ thống của ngài Kano Jigoro, Tsurikomi-goshi được coi là một bài kiểm tra thực sự về khả năng phối hợp tay và hông. Nếu bạn thực hiện đòn này tốt, các đòn hông khác như Uchi-mata hay Harai-goshi sẽ trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
Nguồn gốc
Tsurikomi-goshi là một kỹ thuật nền tảng nằm trong bộ Gokyo no Waza (5 nhóm đòn ném cơ bản của Kodokan). Nó đại diện cho nguyên lý mượn lực và tạo ra sơ hở (Kuzushi) một cách chủ động.
Khác với O-goshi (đòn hông lớn) nơi bạn ôm eo đối thủ, Tsurikomi-goshi đòi hỏi bạn phải kiểm soát hoàn toàn thông qua bộ áo (Kumi-kata). Đây là đòn ném mà ngài Kano Jigoro cực kỳ chú trọng vì nó yêu cầu sự chính xác tuyệt đối về hình thể và trọng tâm.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên này chứa đựng toàn bộ bí quyết thực hiện đòn:
Tsuri (釣り): Câu cá / Nhấc lên.
Komi (込み): Đưa vào / Ấn vào.
Goshi (腰): Cái hông.
Dịch sát nghĩa là: "Đòn ném hông bằng cách vừa nhấc vừa đẩy tới". Hình ảnh "câu cá" (Tsuri) mô tả việc tay bạn nhấc bổng vạt áo đối thủ lên cao để làm mất thăng bằng, trong khi hông bạn lùi sâu xuống phía dưới.
Cách thực hiện kỹ thuật
Hãy tưởng tượng bạn đang đối mặt với một đối thủ có cùng chiều cao hoặc cao hơn:
Bước 1: Phá thế thăng bằng (Kuzushi)
Tay thuận (tay phải) nắm vào vạt áo cao (gần cổ). Tay trái nắm vào tay áo đối thủ.
Quan trọng nhất: Tay phải đẩy vạt áo đối thủ lên cao và ra xa, tạo thành một chuyển động giống như đang nhấc cần câu. Điều này buộc đối thủ phải đứng trên mũi chân, khiến trọng tâm của họ bị đẩy lên cao.
Bước 2: Nhập nội (Tsukuri)
Bạn xoay người lùi sâu hông xuống phía dưới trọng tâm của đối thủ.
Điểm khác biệt: Trong Tsurikomi-goshi, bạn phải hạ thấp trọng tâm hơn hẳn so với các đòn hông khác. Hai đầu gối hơi chụm lại và khuỵu xuống, lưng giữ thẳng.
Bước 3: Kết thúc (Kake)
Khi hông đã nằm dưới thắt lưng đối thủ, bạn dùng lực chân đạp thẳng lên, đồng thời xoay người và gập hông để hất đối thủ qua vai/hông mình.
Tay áo (tay trái) kéo mạnh theo vòng cung để định hướng rơi cho đối thủ.
Những bí quyết để đạt hiệu quả
Để đòn Tsurikomi-goshi của bạn không bị "khựng" hoặc bị đối thủ đè ngược, hãy lưu ý:
Tay nhấc (Tsuri-te): Đây là "linh hồn" của đòn. Nếu tay phải bạn không nhấc đủ cao và mạnh, đối thủ sẽ áp sát ngực vào lưng bạn, khiến bạn bị mất thăng bằng về phía sau.
Độ cao của hông: Cần biết cách hạ hông thấp hơn hẳn đối thủ. Nếu hông bạn cao hơn hông họ, bạn sẽ không có điểm tựa để "hất" họ đi.
Sode-tsurikomi-goshi: Đây là một biến thể cực kỳ phổ biến trong thi đấu hiện đại, nơi bạn nắm cả hai tay áo của đối thủ để thực hiện cú ném. Nó rất khó phòng thủ vì đối thủ không còn tay để chống xuống sàn.
Nguyên lý của Kano Jigoro: "Seiryoku Zenyo". Thay vì dùng sức mạnh cơ bắp để bê đối thủ lên, bạn hãy dùng chuyển động "nhấc" của tay để đưa trọng tâm của họ vào thế rơi tự do, và hông của bạn chỉ đóng vai trò là một điểm tựa (fulcrum) nhẹ nhàng để họ lăn qua.
2. Sode-tsurikomi-goshi
Sode-tsurikomi-goshi: đây là một trong những đòn ném "đẹp mắt" và mang tính bùng nổ nhất trong Judo hiện đại.
Trong hệ thống kỹ thuật mà ngài Kano Jigoro để lại, đây là một biến thể nâng cao của Tsurikomi-goshi nhưng mang một bản sắc riêng biệt, đòi hỏi sự khéo léo tối đa của đôi tay.
Nguồn gốc
Sode-tsurikomi-goshi (đòn hông vừa nhấc vừa đẩy bằng cách nắm tay áo) là một kỹ thuật thuộc nhóm Koshi-waza. Dù dựa trên nền tảng của đòn hông cơ bản, nó đã phát triển mạnh mẽ và trở thành "vũ khí đặc biệt" trong thi đấu thể thao nhờ khả năng gây bất ngờ cực lớn.
Điểm độc đáo của đòn này là bạn không nắm vào vạt áo (Eri) như truyền thống mà kiểm soát cả hai tay áo của đối thủ. Điều này tuân thủ nguyên lý của ngài Kano Jigoro về việc triệt tiêu khả năng phòng ngự: khi bạn giữ chặt hai tay áo, đối thủ không còn tay để chống đỡ hoặc bám vào bạn để phản đòn.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi phản ánh sự thay đổi trong cách cầm nắm:
Sode (袖): Tay áo.
Tsuri (釣り): Câu/Nhấc lên.
Komi (込み): Đưa vào/Ấn vào.
Goshi (腰): Cái hông.
Dịch sát nghĩa là: "Đòn ném hông bằng cách nhấc bổng tay áo". Trong Judo, khi nghe đến từ "Sode", chúng ta hiểu ngay trọng tâm của kỹ thuật nằm ở việc kiểm soát đôi tay áo của đối thủ.
Cách thực hiện kỹ thuật
Sự khác biệt lớn nhất nằm ở bộ tay (Kumi-kata):
Bước 1: Kiểm soát tay áo (The Grips)
Thay vì nắm vạt áo, bạn dùng cả hai tay nắm chặt hai tay áo của đối thủ (thường là ở phần khuỷu tay hoặc gần cổ tay).
Kuzushi (Phá thế): Bạn nhấc một tay của đối thủ lên cao (thường là tay thuận của bạn) tạo ra khoảng trống như một "chiếc cổng" để bạn bước vào.
Bước 2: Nhập nội (Tsukuri)
Bạn xoay người 180 độ, lùi hông sâu vào dưới trọng tâm đối thủ tương tự như Tsurikomi-goshi.
Cánh tay nhấc cao của bạn phải tạo thành một đường cong vững chắc (như hình lưỡi câu), giữ cho tay áo đối thủ căng và cao trên đầu bạn.
Bước 3: Ném (Kake)
Đạp thẳng hai chân, dùng hông làm điểm tựa hất đối thủ qua người.
Lúc này, tay còn lại của bạn (tay thấp) kéo mạnh về phía hông mình theo hướng vòng cung để kết thúc đòn ném.
Những bí quyết "vàng"
Để đòn Sode của bạn không chỉ là "vật lộn" mà là một cú Ippon thực thụ:
Hướng của khuỷu tay: Khi nhấc tay áo đối thủ lên, hãy đảm bảo khuỷu tay của bạn hướng lên trời. Nếu khuỷu tay bạn sụp xuống, đối thủ sẽ đè sập trọng tâm của bạn ngay lập tức.
Độ sâu của hông: Vì bạn nắm tay áo (xa cơ thể đối thủ hơn nắm vạt), bạn cần phải hạ hông thấp hơn nữa so với các đòn hông thông thường để tạo lực bật.
Biến thể một tay (Sode một bên): Một võ sĩ thường dùng biến thể nắm hai tay vào cùng một tay áo đối thủ để ném. Đây là đòn cực kỳ khó chịu vì đối thủ hoàn toàn mất kiểm soát một bên cơ thể.
Triết lý của Kano Jigoro: Ngài luôn nhấn mạnh việc tập luyện cả hai bên (trái và phải). Với Sode-tsurikomi-goshi, việc thành thạo ném cả hai phía sẽ khiến bạn trở thành một đối thủ cực kỳ đáng sợ trên thảm đấu, vì đòn này có thể phát động từ bất kỳ tình huống giằng co tay áo nào.
Kỹ thuật vai
1. Kata-guruma
Kata-guruma (Đòn ném qua vai): Đây là một trong những kỹ thuật biểu tượng nhất, đòi hỏi sự kết hợp hoàn mỹ giữa sức mạnh đôi chân và khả năng phán đoán trọng tâm theo đúng tinh thần của ngài Kano Jigoro.
Nguồn gốc
Kata-guruma thuộc nhóm Te-waza (Đòn tay). Đây là một minh chứng lịch sử cho tư duy mở mang và khoa học của ngài Kano Jigoro.
Chuyện kể rằng khi ngài Kano Jigoro gặp khó khăn khi đấu với một đối thủ to lớn hơn (Fukuda Hachinosuke), ngài đã nghiên cứu các kỹ thuật từ môn Vật phương Tây (Western Wrestling) và áp dụng vào Judo. Ngài đã biến đổi tư thế "Fireman's Carry" thành một kỹ thuật tinh tế hơn, tập trung vào việc đưa trọng tâm đối thủ lên vai mình thay vì chỉ dùng sức mạnh cơ bắp đơn thuần.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi của đòn mô tả hình thái chuyển động như một cỗ xe:
Kata (肩): Cái vai.
Guruma (車): Bánh xe.
Dịch sát nghĩa là "Bánh xe qua vai". Khi thực hiện, bạn biến vai mình thành trục của một chiếc bánh xe, và cơ thể đối thủ chính là vành bánh xe xoay tròn qua trục đó để rơi xuống sàn.
Cách thực hiện kỹ thuật
Dưới đây là các bước tiêu chuẩn để thực hiện một cú Kata-guruma cổ điển:
Bước 1: Phá thế (Kuzushi)
Tay trái nắm tay áo đối thủ, tay phải nắm vạt áo.
Kéo tay áo đối thủ về phía bạn và hơi chếch lên cao, đồng thời lùi một bước để đối thủ phải bước tới, dồn trọng tâm vào chân phía trước.
Bước 2: Nhập nội (Tsukuri)
Đây là bước quan trọng nhất: Bạn hạ thấp trọng tâm cực sâu bằng cách khuỵu hai đầu gối.
Buông tay vạt áo, luồn tay phải xuống dưới háng đối thủ hoặc ôm lấy đùi họ.
Đặt vai phải của bạn vào ngay phần bụng dưới hoặc hông của đối thủ.
Bước 3: Kết thúc (Kake)
Đứng thẳng dậy bằng lực của đôi chân (không dùng lưng để nhấc). Lúc này đối thủ sẽ nằm cân bằng trên hai vai của bạn.
Tay trái kéo tay áo đối thủ xuống, đồng thời tay phải hất đùi họ lên, khiến đối thủ xoay tròn qua vai bạn như một chiếc bánh xe và rơi xuống bên cạnh.
Những lưu ý về sự thay đổi luật
Nếu bạn tập luyện để thi đấu Judo hiện đại (IJF), bạn cần lưu ý một điểm cực kỳ quan trọng:
Cấm nắm chân: Hiện nay, luật Judo thi đấu quốc tế cấm các đòn chạm tay vào chân đối thủ khi đang đứng (Tachi-waza). Do đó, phiên bản Kata-guruma truyền thống (luồn tay qua háng) không còn được sử dụng trong các giải đấu chính thức.
Biến thể hiện đại: Để thích nghi, các võ sư đã sáng tạo ra các biến thể Kata-guruma không nắm chân. Thay vì luồn tay vào háng, bạn sẽ hạ thấp người thật sâu và dùng tay quàng qua nách hoặc ôm ngang hông đối thủ để ném. Đòn này đòi hỏi tốc độ nhập nội nhanh hơn rất nhiều.
Triết lý của Kano Jigoro: "Jyu yoku go o seisu" (Nhu thắng Cương), Kata-guruma là bài học về việc hạ mình xuống thấp để nâng người khác lên. Bạn càng hạ thấp trọng tâm của mình bao nhiêu, việc nhấc bổng một đối thủ nặng ký hơn bấy nhiêu càng trở nên nhẹ nhàng bấy nhiêu.
Kỹ thuật chân
1. O-soto-guruma
O-soto-guruma (Bánh xe lớn phía ngoài): Đây là một đòn ném cực kỳ mạnh mẽ, thường bị nhầm lẫn với người "anh em" phổ biến hơn là O-soto-gari.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn kỹ thuật của ngài Kano Jigoro, O-soto-guruma mang một đẳng cấp khác về mặt kiểm soát và sử dụng đòn bẩy chân.
Nguồn gốc
O-soto-guruma (Bánh xe lớn phía ngoài) thuộc nhóm Ashi-waza (Đòn chân). Đây là một trong những kỹ thuật ném uy lực nhất trong hệ thống Gokyo no Waza.
Trong khi O-soto-gari nhắm vào việc gạt một chân của đối thủ, thì ngài Kano Jigoro đã hệ thống hóa O-soto-guruma như một đòn "quét sạch" cả hai chân. Đòn này đòi hỏi sự thăng bằng tuyệt đối vì bạn phải đứng trên một chân trong khi chân kia đóng vai trò như một trục xoay cho toàn bộ cơ thể đối thủ.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên mô tả chính xác cách thức vận hành của đòn:
O (大): Lớn (Đại).
Soto (外): Phía ngoài.
Guruma (車): Bánh xe.
Dịch sát nghĩa là: "Bánh xe lớn phía ngoài". Khác với đòn gạt (Gari) là dùng chân đánh bật chân đối thủ, đòn bánh xe (Guruma) dùng chân làm một vật cản cố định để đối thủ tự "lăn" qua đó như một chiếc bánh xe quay quanh trục.
Cách thực hiện kỹ thuật
Điểm mấu chốt của đòn này là vị trí chân và hướng ép của phần thân trên:
Bước 1: Phá thế (Kuzushi)
Tay trái nắm tay áo, tay phải nắm vạt áo (hoặc ôm sâu vào cổ áo sau gáy đối thủ).
Kéo đối thủ về phía trước và hơi chếch sang phải (phía chân trụ của bạn), buộc họ phải dồn toàn bộ trọng tâm vào gót chân và mất thăng bằng về phía sau bên phải.
Bước 2: Nhập nội (Tsukuri)
Bạn bước chân trái (chân trụ) sang bên cạnh chân đối thủ, nhưng sâu hơn so với khi làm O-soto-gari.
Điểm then chốt: Thay vì chỉ gạt một chân, bạn vung chân phải qua, duỗi thẳng và đặt bắp chân của mình chắn ngang cả hai khoeo chân của đối thủ.
Bước 3: Kết thúc (Kake)
Giữ chân phải duỗi thẳng và cứng như một thanh xà.
Dùng lực từ tay phải ép ngực đối thủ xuống, đồng thời tay trái kéo tay áo họ vòng xuống phía dưới.
Thay vì đá chân về phía sau, bạn dùng hông và thân trên xoay mạnh, ép đối thủ phải ngã ngửa qua "chiếc trục" là chân phải của bạn.
Phân biệt với O-soto-gari
Để thực hiện đúng tinh thần của ngài Kano Jigoro, bạn cần phân biệt rõ:
Mục tiêu chân: O-soto-gari chỉ tấn công một chân gần nhất. O-soto-guruma tấn công cả hai chân bằng cách đặt chân chặn ngang.
Chuyển động chân: Trong đòn Gari, bạn thực hiện động tác "gặt" (như gặt lúa). Trong đòn Guruma, chân bạn là vật cản cố định (trục bánh xe), lực ném đến từ sự phối hợp giữa hông và sự ép xuống của thân trên.
Điểm tiếp xúc: Ngực của bạn phải dán chặt vào vai/ngực đối thủ. Nếu có khoảng trống, đối thủ sẽ không bị xoay qua chân bạn mà sẽ chỉ bị đẩy lùi, dẫn đến việc bạn dễ bị phản đòn O-soto-gaeshi.
Lời khuyên thực chiến: O-soto-guruma cực kỳ hiệu quả khi đối thủ đứng ở tư thế thủ ngang (Jigo-tai) hoặc khi họ cố tình gồng cứng hai chân để chống lại cú gạt đơn thuần. Một cú quét cả hai chân sẽ khiến họ hoàn toàn không còn điểm tựa.
2. Hiza-guruma
Hiza-guruma (Bánh xe quay quanh đầu gối): Đây là một trong những đòn ném mà bất kỳ võ sinh Judo nào cũng được học, nhưng để đạt đến độ tinh tế "ném như không ném" của ngài Kano Jigoro thì lại cần một quá trình tập luyện rất công phu.
Nguồn gốc
Hiza-guruma (Bánh xe quanh gối) thuộc nhóm Ashi-waza (Đòn chân) và nằm trong nhóm đòn đầu tiên (Dai-ikkyo) của hệ thống ném chuẩn Kodokan.
Ngài Kano Jigoro đưa đòn này vào giáo trình cơ bản vì nó dạy cho võ sinh bài học quan trọng nhất về Kuzushi (Phá thế thăng bằng). Đây không phải là đòn dùng sức mạnh chân để đá gãy chân đối thủ, mà là đòn dùng sự điều hướng của đôi tay để khiến đối thủ tự vấp qua chính cái chân bị chặn của mình.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi mô tả chính xác cơ chế của đòn:
Hiza (膝): Đầu gối.
Guruma (車): Bánh xe.
Dịch sát nghĩa là "Bánh xe quay quanh đầu gối". Trong kỹ thuật này, đầu gối của đối thủ đóng vai trò là "tâm" hoặc "điểm chặn" của trục bánh xe, và toàn bộ cơ thể đối thủ sẽ bị quay tròn qua điểm chặn đó.
Cách thực hiện kỹ thuật
Điểm mấu chốt của Hiza-guruma là bạn không được đứng quá gần đối thủ.
Bước 1: Phá thế (Kuzushi)
Tay trái nắm tay áo, tay phải nắm vạt áo.
Bạn bước lùi chân phải đồng thời kéo đối thủ về phía trước mặt mình theo một đường vòng cung. Điều này khiến đối thủ phải bước chân phải tới để lấy lại thăng bằng, dồn toàn bộ trọng lượng lên mũi chân đó.
Bước 2: Nhập nội (Tsukuri)
Bạn đặt lòng bàn chân trái vào ngay phần dưới đầu gối (xương bánh chè) của chân đang chịu lực của đối thủ.
Lưu ý: Chân bạn không được đạp thẳng vào đầu gối (gây chấn thương), mà chỉ đặt nhẹ nhàng như một vật cản. Chân trụ (chân phải) của bạn phải hơi khuỵu và xoay hướng ra ngoài để tạo đà xoay.
Bước 3: Kết thúc (Kake)
Đây là lúc đôi tay làm việc: Tay trái kéo tay áo đối thủ vòng xuống, tay phải đẩy vạt áo đối thủ vòng lên cao theo hướng vô lăng ô tô.
Vì chân đã bị chặn lại tại đầu gối, đối thủ không thể bước tiếp và sẽ bị quán tính quăng đi, xoay tròn qua chân bạn và rơi xuống sàn.
Bí mật để đòn "bén" hơn
Để Hiza-guruma của bạn đạt hiệu quả cao nhất, hãy chú ý 3 điểm sau:
Không dùng lực đạp: Sai lầm của người mới là cố đạp mạnh vào gối đối thủ. Thực tế, nếu bạn làm tốt phần tay (Hikite và Tsurite), đối thủ sẽ tự ngã. Chân chặn chỉ là "điểm tựa" để họ vấp.
Khoảng cách (Ma-ai): Hiza-guruma chỉ hiệu quả khi có một khoảng trống nhất định giữa bạn và đối thủ. Nếu bạn đứng quá sát, bạn sẽ không có góc để xoay tay và chặn chân.
Đừng nhìn xuống đất: Luôn giữ lưng thẳng và mắt nhìn về hướng mình muốn ném đối thủ. Việc nhìn xuống chân sẽ làm hỏng cấu trúc cơ thể và làm yếu lực ném.
Triết lý của Kano Jigoro: "Tối thiểu nỗ lực, tối đa hiệu quả". Hiza-guruma là minh chứng tuyệt vời cho việc chỉ bằng một cái chặn chân nhẹ nhàng đúng lúc và đúng chỗ, bạn có thể ném một đối thủ to lớn hơn mình rất nhiều.
3. Ko-soto-gake
Ko-soto-gake (Cú móc nhỏ từ phía ngoài) là một trong những đòn chân (Ashi-waza) đầy tinh tế, đòi hỏi sự cảm nhận trọng tâm cực tốt. Dưới đây là chi tiết về kỹ thuật này theo hệ thống của Kodokan:
Nguồn gốc và phân loại
Ko-soto-gake thuộc nhóm Ashi-waza (Kỹ thuật chân) và nằm trong danh sách Dai-nishi (Nhóm thứ 2) của bộ quy chuẩn Gokyo no Waza được thiết lập bởi Kano Jigoro.
Khác với các đòn quét (Gari) mang tính chất "chặt" chân, các đòn móc (Gake) như Ko-soto-gake mang tính chất "móc" và "treo", dùng sức nặng cơ thể để ép đối phương ngã xuống.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi phản ánh chính xác cơ học của đòn thế:
Ko (小): Nhỏ (Tiểu).
Soto (外): Phía ngoài (Ngoại).
Gake (掛): Móc/Treo (Quải).
Dịch sát nghĩa là: "Cú móc nhỏ từ phía ngoài". Chữ "Nhỏ" ở đây ám chỉ việc bạn tác động vào phần dưới của chân (thường là gót hoặc bắp chân) thay vì hông hay đùi.
Cách thực hiện kỹ thuật
Để thực hiện đòn này thành công trên thảm tập, bạn cần chú trọng vào 3 giai đoạn:
Kuzushi (Phá thế)
Khi đang ở tư thế thủ (Kumi-kata) cơ bản, bạn chủ động ép đối phương lùi lại hoặc lợi dụng lúc họ đang dồn trọng tâm lên chân phải (nếu bạn đánh bên phải). Mục tiêu là làm cho trọng tâm của Uke dồn hoàn toàn vào gót chân phía định đánh.
Tsukuri (Vào đòn)
Bước chân trụ: Bước chân trái của bạn lên sát phía ngoài chân phải của Uke.
Áp sát thân mình: Ngực và vai của bạn phải dán sát vào phía vai/ngực của Uke để triệt tiêu khoảng trống.
Vị trí tay: Tay điều khiển (Hikite) kéo mạnh xuống, tay nâng (Tsurite) đẩy áp sát để cố định thân trên của Uke.
Kake (Dứt điểm)
Dùng lòng bàn chân phải của bạn móc chặt vào gót chân hoặc bắp chân của Uke từ phía ngoài.
Thay vì quét, bạn dùng chân móc và dồn toàn bộ sức nặng cơ thể đổ về phía trước và hơi chéo sang hướng gót chân bị móc của Uke.
Uke sẽ mất thăng bằng hoàn toàn vì chân bị khóa và trọng tâm bị đẩy quá gót.
Một vài lưu ý
Sự khác biệt với Ko-soto-gari (đòn cấp đai xanh dương): Trong Gari, bạn dùng bàn chân quét mạnh qua gót đối phương. Trong Gake, chân bạn giống như một cái móc cố định, và bạn dùng sức nặng toàn thân để ép đối phương ngã qua cái móc đó.
Thời điểm: Đòn này cực kỳ hiệu quả khi Uke đang mệt hoặc có xu hướng đứng trụ quá cứng (flat-footed).
An toàn: Khi tập luyện (Randori), hãy cẩn thận không dùng đầu gối đập trực tiếp vào khớp gối của Uke để tránh chấn thương.
4. Okuri-ashi-harai
Okuri-ashi-harai (Cú quét chân theo bước di chuyển): Đây là một trong những đòn chân đẹp mắt và "nghệ thuật" nhất trong Judo, đòi hỏi sự phối hợp hoàn hảo giữa nhịp điệu (timing) và cảm giác chân. Dưới đây là phân tích chi tiết:
Nguồn gốc và phân loại
Okuri-ashi-harai thuộc nhóm Ashi-waza và nằm trong Dai-issho (Nhóm thứ 1) của bộ Gokyo no Waza.Vị sáng lập Kano Jigoro xếp đòn này vào nhóm cơ bản đầu tiên vì nó dạy cho võ sinh cách di chuyển và nắm bắt thời điểm trọng tâm của đối phương chuyển dịch giữa các bước đi.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên nói lên sự chuyển động liên hoàn:
Okuri (送): Bước đuổi theo (Tống).
Ashi (足): Chân (Túc).
Harai/Barai (掃): Quét (Tảo).
Dịch sát nghĩa là: "Cú quét chân theo bước di chuyển". Điểm mấu chốt nằm ở chữ Okuri - bạn không quét một chân đứng yên, mà bạn quét khi chân này đang "đuổi" theo chân kia.
Cách thực hiện đòn
Chìa khóa của đòn này không nằm ở sức mạnh, mà nằm ở nhịp điệu.
Kuzushi (Phá thế)
Bạn chủ động dẫn dắt Uke di chuyển sang ngang (Tsugi-ashi). Khi Uke bước chân trái theo hướng di chuyển và chân phải chuẩn bị thu về để lấy lại thăng bằng, đó chính là lúc họ hổng chân nhất. Bạn dùng tay điều khiển (Hikite) nhấc nhẹ Uke lên để làm nhẹ trọng tâm đôi chân họ.
Tsukuri (Vào đòn)
Di chuyển: Bạn phải di chuyển song song và cùng nhịp với Uke.
Tiếp xúc: Sử dụng lòng bàn chân (phần gan bàn chân) của bạn áp sát vào phía ngoài mắt cá chân của Uke.
Áp sát: Duy trì khoảng cách gần nhưng không quá dính chặt, để đôi tay có thể điều hướng cơ thể Uke như một bánh lái.
Kake (Dứt điểm)
Đây là khoảnh khắc quyết định: Khi chân phải của Uke vừa thu sát về phía chân trái nhưng chưa kịp chạm đất, bạn thực hiện cú quét.
Quét chân của Uke sao cho chân này đập vào chân kia (như động tác vỗ tay bằng chân).
Đồng thời, hai tay thực hiện động tác giống như đang lái vô lăng: Tay bên hướng di chuyển kéo xuống, tay còn lại đẩy vòng qua để Uke ngã nghiêng sang một bên.
Kinh nghiệm đòn hiệu quả
Để đòn Okuri-ashi-harai đạt mức Ippon, bạn cần lưu ý:
Đừng dùng lực đá: Đây là cú quét (sweep), không phải cú đá. Chân bạn phải lướt trên mặt thảm (De-ashi-harai cũng tương tự nhưng Okuri khó hơn vì mục tiêu đang di chuyển nhanh).
Điểm tiếp xúc: Quét vào mắt cá chân hoặc ngay dưới bắp chân. Nếu quét quá cao lên phía trên gối, đòn thế sẽ mất hiệu lực và dễ gây chấn thương.
Nguyên tắc "Hai trong một": Một cú quét thành công là khi bạn làm cho hai chân của Uke chụm lại vào nhau, khiến họ hoàn toàn mất đi chân đế (base).
So sánh nhanh
| Đặc điểm | Okuri-ashi-harai Cú quét chân theo bước di chuyển |
Ko-soto-gake Cú móc nhỏ từ phía ngoài |
| Cơ chế | Quét (Harai). | Móc/Treo (Gake). |
| Lực | Dùng nhịp điệu và tốc độ. | Dùng sức nặng cơ thể đè xuống. |
| Hướng ngã | Ngã ngang sang bên. | Ngã ngửa/nghiêng về sau. |
| Thời điểm | Khi Uke đang lướt chân sang ngang. | Khi Uke đứng trụ nặng. |
Kỹ thuật tay
1. Morote-gari
Morote-gari (Hai tay gặt chân) là một đòn thế cực kỳ mạnh mẽ, thực dụng, nó sử dụng đôi tay tác động trực tiếp vào chân đối phương. Dưới đây là chi tiết về "cú hốt đôi" kinh điển này:
Nguồn gốc và phân loại
Morote-gari thuộc nhóm Te-waza (Kỹ thuật tay). Mặc dù mục tiêu là đôi chân, nhưng vì lực tác động chính đến từ đôi tay nên nó được xếp vào nhóm này.
Trong hệ thống của Kano Jigoro, đây là đòn thế nằm trong danh sách Shin-meisho-no-waza (Các đòn thế mới được bổ sung). Đòn này rất phổ biến trong Randori và đặc biệt cực kỳ lợi hại trong các tình huống thi đấu thực tế (luật thi đấu Judo ngày nay cấm tay chạm vào chân nên đòn này không được phép thi đấu) hoặc tự vệ vì tốc độ áp sát rất nhanh.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên mô tả trực diện hành động của võ sư:
Morote (諸手): Cả hai tay (Song thủ).
Gari (刈): Gặt/Quét (Tảo/Gặt).
Dịch sát nghĩa là: "Hai tay gặt chân". Nếu như Ko-soto-gake là "móc", Okuri-ashi-harai là "quét lướt", thì Morote-gari là một động tác "gặt" dứt khoát bằng cả hai tay.
Cách thực hiện đòn
Sức mạnh của Morote-gari nằm ở sự bất ngờ và khả năng thâm nhập (entry).
Kuzushi (Phá thế)
Khác với các đòn khác thường bắt đầu bằng việc nắm áo (Kumi-kata), Morote-gari thường được thực hiện khi đối phương sơ hở hoặc vừa buông tay nhả nắm. Bạn cần hạ thấp trọng tâm đột ngột (level change) để khiến đối phương không kịp phản ứng.
Tsukuri (Vào đòn)
Áp sát: Bạn bước một bước tiến mạnh mẽ về phía trước, hạ thấp người sao cho vai của bạn chạm vào bụng dưới hoặc hông của Uke.
Vị trí tay: Hai tay luồn ra phía sau khoeo chân (ngay dưới mông hoặc bắp chân) của Uke.
Áp sát thân mình: Đầu của bạn phải áp chặt vào hông của Uke (thường là bên hông để tránh bị đối phương thực hiện đòn siết cổ Guillotine).
Kake (Dứt điểm)
Động tác tay: Hai tay ôm chặt và kéo mạnh chân đối phương về phía mình (động tác gặt).
Động tác vai/thân: Dùng vai đẩy mạnh vào trọng tâm đối phương theo hướng ngược lại với lực kéo của tay.
Kết quả: Sự kết hợp giữa "kéo dưới, đẩy trên" sẽ khiến Uke bật ngửa ra sau hoàn toàn.
Lưu ý khi thực hiện đòn
Vị trí đầu: Đây là yếu tố sống còn. Đầu bạn phải ép sát vào mạn sườn hoặc hông đối phương. Nếu để đầu ở phía trước ngực Uke, bạn rất dễ dính đòn phản hoặc chấn thương cổ khi va chạm.
Lực đẩy từ chân: Đòn này không chỉ dùng tay, mà sức mạnh thực sự đến từ đôi chân của bạn khi đạp mạnh để đẩy vai về phía trước.
Luật thi đấu hiện đại: Một lưu ý cực kỳ quan trọng hiện nay là IJF (Liên đoàn Judo Quốc tế) đã cấm việc chạm tay vào chân đối phương khi đang ở tư thế đứng (Tachi-waza) trong các giải đấu chính thức. Tuy nhiên, trong môi trường võ đường (Dojo) và để bảo tồn giá trị truyền thống của Kano Jigoro, việc tập luyện đòn này vẫn vô cùng quan trọng để hiểu về cơ học và tự vệ.
Kỹ thuật hy sinh
1. Tomoe-nage
Tomoe-nage (Vòng quăng) là chúng ta đã bước vào một thế giới của kỹ thuật hy sinh thân mình nằm ngửa, đây là đòn thế biểu tượng của nhóm kỹ thuật hy sinh (Ma-sutemi-waza).
Khác với 3 đòn trước đó bạn đứng vững trên mặt đất, với Tomoe-nage, bạn chấp nhận bỏ đi điểm tựa của chính mình để mượn đà quăng đối phương đi.
Nguồn gốc và phân loại
Tomoe-nage nằm trong nhóm Dai-sanko (Nhóm thứ 3) của Gokyo no Waza.
Về mặt lịch sử, đòn này có nguồn gốc sâu xa từ các trường phái Jujutsu cổ (như Tenjin Shinyo-ryu). Kano Jigoro đã giữ lại và tinh chỉnh đòn này vì nó minh chứng hoàn hảo cho nguyên lý "Nhu thắng Cương": dùng chính lực đẩy của đối phương để kết thúc họ.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi của đòn này rất giàu hình tượng:
Tomoe (巴): Hình dấu phẩy, hình vòng tròn xoáy (thường thấy trong biểu tượng âm dương hoặc trống Taiko).
Nage (投げ): Quăng/Ném (Thao).
Dịch sát nghĩa là: "Cú quăng hình vòng xoáy". Khi thực hiện đúng, quỹ đạo di chuyển của bạn và Uke sẽ tạo thành một vòng tròn lớn, nơi bạn lăn tròn ra sau và Uke bay qua đầu bạn theo một cung tròn.
Cách thực hiện đòn
Đây là đòn thế yêu cầu sự can đảm vì bạn phải chủ động ngã trước đối phương.
Kuzushi (Phá thế)
Thời điểm vàng để đánh Tomoe-nage là khi Uke đang đẩy mạnh về phía bạn hoặc khi họ đang bước tiến tới với trọng tâm cao. Bạn dùng hai tay nắm chặt áo (Kumi-kata), hơi nhấc lên để kéo trọng tâm Uke dồn về phía trước, làm họ cảm thấy như sắp bị mất thăng bằng và phải gồng người cưỡng lại.
Tsukuri (Vào đòn)
Bước chân trụ: Bước một chân (thường là chân trái) vào sâu giữa hai chân của Uke.
Đặt chân công: Đặt bàn chân còn lại (chân phải) vào phần bụng dưới (vùng đai) của Uke.
Ngã người: Bạn hạ thấp trọng tâm, ngồi sát vào gót chân trụ của mình và ngã lăn người ra sau, sát về phía chân Uke.
Kake (Dứt điểm)
Khi lưng bạn vừa chạm thảm, hãy dùng chân đang đặt ở bụng Uke làm điểm tựa và đạp mạnh thẳng lên trời. Đồng thời, hai tay kéo mạnh áo Uke về phía vai của bạn (hướng ra sau đầu).
Uke sẽ bị hất bổng qua đầu bạn bởi lực đạp chân và đà lăn của chính bạn, rơi xuống thảm ở phía sau đầu bạn.
Những lưu ý khi thực hiện
Để thực hiện Tomoe-nage không chỉ là "ngã đại xuống", bạn cần nắm vững:
Sát gần trọng tâm: Sai lầm lớn nhất là ngã quá xa chân Uke. Bạn phải ngồi xuống ngay dưới chân họ. Càng gần, đòn bẩy càng mạnh.
Đừng nằm phẳng lưng: Bạn phải cuộn tròn như một quả bóng. Nếu nằm phẳng lưng (flat back), bạn sẽ bị mắc kẹt và Uke sẽ rơi thẳng xuống người bạn (rất nguy hiểm).
Hướng quăng: Đừng chỉ quăng thẳng qua đầu. Trong thi đấu, người ta thường quăng hơi chéo sang một bên vai để dễ dàng chuyển sang các đòn đè (Ne-waza) ngay lập tức nếu Uke chưa đo sàn hoàn toàn.
Tomoe-nage là một đòn "được ăn cả ngã về không". Nếu thành công, đó là một điểm Ippon tuyệt đẹp, nếu thất bại, bạn sẽ ở vị trí bất lợi phía dưới.
2. Yoko-otoshi
Yoko-otoshi (Cú rơi sang bên) là một đòn thế thuộc nhóm Yoko-sutemi-waza (Kỹ thuật hy sinh thân mình nằm nghiêng), mang đậm tính sát thủ và bất ngờ. So với Tomoe-nage (hy sinh nằm ngửa), Yoko-otoshi đòi hỏi một sự dứt khoát và khả năng điều hướng trọng tâm theo chiều ngang rất đặc thù.
Nguồn gốc và phân loại
Yoko-otoshi là đòn thế đầu tiên trong nhóm Yoko-sutemi-waza và thuộc nhóm Dai-yonkyo (Nhóm thứ 4) của Gokyo no Waza. Trong triết lý của Kano Jigoro, đòn này là minh chứng cho việc sử dụng toàn bộ trọng lượng cơ thể để phá vỡ cấu trúc đứng của đối phương khi họ đang ở trạng thái mất thăng bằng sang một bên.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên mô tả chính xác hướng đi của đòn đánh:
Yoko (横): Phía bên, nằm ngang.
Otoshi (落し): Làm rơi xuống, thả rơi.
Dịch sát nghĩa là: "Cú rơi sang bên". Điểm khác biệt lớn nhất là bạn không quăng đối phương đi xa, mà là làm họ "rơi" ngay tại vị trí bên cạnh bạn bằng cách rút đi chân đế của họ.
Cách thực hiện đòn
Để thực hiện đòn này bạn cần sự dũng cảm để thực hiện cú trượt người dứt khoát.
Kuzushi (Phá thế)
Khi Uke đang di chuyển sang ngang hoặc dồn trọng tâm quá mức về một phía bên (ví dụ: bên phải của họ). Bạn dùng hai tay kéo mạnh Uke theo hướng di chuyển đó, khiến họ không kịp thu chân hoặc bước thêm bước nữa để giữ thăng bằng. Lúc này, toàn bộ trọng tâm Uke nằm trên một đường thẳng mỏng manh ở phía bên.
Tsukuri (Vào đòn)
Vị trí đứng: Bạn đứng hơi lệch sang một bên so với Uke.
Duỗi chân: Bạn phóng chân mình (thường là chân cùng phía với hướng ngã) ra phía ngoài chân của Uke, đặt chân sát mặt đất.
Hạ thân: Bạn không ngồi xuống mà là trượt dài người sang bên, sát với bàn chân của Uke.
Kake (Dứt điểm)
Khi bạn trượt người xuống thảm, hãy giữ cho cơ thể thẳng và căng.
Hai tay nắm áo Uke kéo mạnh theo hướng bạn đang trượt, ép trọng tâm của họ đổ qua "chiếc hàng rào" là chân của bạn.
Sức nặng từ cú rơi của bạn sẽ kéo Uke rơi xuống ngay bên cạnh hoặc phía trên chân bạn.
Những lưu ý tinh tế
Điểm tiếp xúc của chân: Chân bạn phải chặn sát mắt cá chân của Uke. Nếu đặt quá cao, Uke có thể bước qua hoặc bạn sẽ bị đau do va chạm trực tiếp vào đầu gối đối phương.
Đừng "ngã phịch": Một lỗi phổ biến là ngã mông xuống trước. Bạn phải trượt nghiêng người. Cú trượt tạo ra lực kéo mạnh hơn là cú ngã ngồi.
Kiểm soát tay: Sau khi Uke ngã, bạn phải giữ chặt tay áo (Hikite) để kiểm soát đối phương, tránh việc họ lộn người thoát ra hoặc phản đòn trong Ne-waza.
So sánh Yoko-otoshi và Tomoe-nage
| Đặc điểm | Tomoe-nage Cú quăng hình vòng xoáy |
Yoko-otoshi Cú rơi sang bên |
| Hướng hy sinh | Nằm ngửa ra sau. | Trượt nghiêng sang bên. |
| Cơ chế chính | Đạp chân (Đòn bẩy). | Trượt người (Lực kéo rơi). |
| Quỹ đạo Uke | Bay qua đầu (Vòng cung). | Rơi sang bên (Thẳng đứng). |
| Độ khó | Yêu cầu sự dẻo dai. | Yêu cầu sự dứt khoát, chính xác. |
Kỹ thuật phản đòn
1. Utsuri-goshi: Seoi nage, Uki goshi
Utsuri-goshi (Cú chuyển hông) là minh chứng cho sức mạnh, sự kiểm soát cơ thể và khả năng phản công (Kaeshi-waza) thượng thừa, đây không phải là đòn tấn công trực diện thường thấy, mà là một đòn "đáp trả/phản đòn" đầy uy lực.
Nguồn gốc và phân loại
Utsuri-goshi thuộc nhóm Koshi-waza (Kỹ thuật hông) và nằm trong nhóm Dai-yonkyo (Nhóm thứ 4) của hệ thống Gokyo no Waza. Được vị sáng lập Kano Jigoro đưa vào hệ thống như một kỹ thuật phản đòn mẫu mực. Nó thường được sử dụng để chống lại các đòn tấn công bằng hông của đối phương như O-goshi hoặc Hane-goshi.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên mô tả sự chuyển dịch vị trí của hông:
Utsuri (移り): Thay đổi, di chuyển, chuyển giao.
Goshi/Koshi (腰): Hông.
Dịch sát nghĩa là: "Cú chuyển hông". Tên gọi này ám chỉ việc bạn nhấc bổng đối phương lên, thay đổi vị trí hông của mình từ phía sau ra phía trước để quăng họ đi.
Cách thực hiện đòn
Utsuri-goshi yêu cầu một đôi chân khỏe và khả năng giữ thăng bằng cực tốt khi đang nâng trọng lượng của đối phương.
Kuzushi (Phá thế - Phản đòn)
Đòn này bắt đầu khi Uke tấn công bạn bằng một đòn hông (ví dụ O-goshi).
Bạn hạ thấp trọng tâm, chùn gối để triệt tiêu lực quăng của Uke.
Dùng bụng và hông của mình tì chặt vào hông của Uke, chặn đứng đà tấn công.
Tsukuri (Vào đòn)
Nhấc bổng: Sử dụng sức mạnh của đôi chân, bạn ưỡn hông và nhấc bổng Uke lên khỏi mặt thảm. Lúc này Uke đang nằm trên hông/bụng của bạn.
Chuyển hông: Đây là bước quan trọng nhất. Trong khi Uke đang ở trên không, bạn xoay hông của mình vào phía dưới trọng tâm của Uke (vị trí giống như bạn chuẩn bị đánh đòn O-goshi của chính mình).
Kake (Dứt điểm)
Sau khi đã đưa hông vào vị trí thuận lợi, bạn thực hiện cú quăng bằng cách gập người và xoay vai.
Uke sẽ bị quăng qua hông của bạn và rơi xuống thảm theo một cung tròn lớn.
Lưu ý về kỹ thuật
Sức mạnh từ đôi chân: Sai lầm của nhiều người là dùng lưng để nhấc Uke. Một Shodan phải dùng lực đạp từ đùi và hông để đưa đối phương lên không trung một cách nhẹ nhàng nhất.
Thời điểm "không trọng lực": Có một khoảnh khắc cực ngắn khi Uke bị nhấc lên và đạt đến điểm cao nhất, đó là lúc họ "không trọng lượng". Bạn phải chuyển hông vào ngay đúng khoảnh khắc đó.
Sự khác biệt với Ushiro-goshi: Trong Ushiro-goshi, bạn chỉ đơn giản là nhấc lên và đặt Uke xuống phía sau. Còn trong Utsuri-goshi, bạn phải thực hiện một cú xoay hông để quăng họ về phía trước.
2. Osoto gari - Osoto gari
Phản đòn Osoto-gari bằng chính Osoto-gari (thường được gọi là Osoto-gaeshi) là một trong những khoảnh khắc kịch tính nhất trên thảm đấu Judo. Đây là minh chứng cho câu nói: "Kẻ tấn công trước chưa chắc đã là người chiến thắng". Việc nắm vững kỹ thuật phản đòn này không chỉ giúp bạn ghi điểm mà còn giúp bạn hiểu sâu hơn về cấu trúc thăng bằng của đòn thế huyền thoại do Kano Jigoro hệ thống hóa.
Nguồn gốc và phân loại
Osoto-gaeshi (Phản đòn Osoto-gari) thuộc nhóm Ashi-waza (Kỹ thuật chân). Trong hệ thống kỹ thuật hiện đại của Kodokan, nó được xếp vào nhóm các đòn phản (Kaeshi-waza). Bản chất của nó là tận dụng chính sự sơ hở trong tư thế của Uke khi họ đang mải mê tấn công để xoay chuyển cục diện.
Ý nghĩa tên gọi
Osoto (大外): Lớn - Ngoài (Đại ngoại).
Gaeshi/Kaeshi (返し): Phản lại, lật ngược lại (Phản).
Dịch sát nghĩa là: "Phản lại đòn Đại ngoại gặt".
Cách thực hiện kỹ thuật
Chìa khóa của phản đòn này nằm ở khả năng trụ và phản xạ thời điểm.
Kuzushi (Phá thế - Chặn đứng)
Khi Uke bước chân vào để tấn công bạn bằng Osoto-gari:
Trụ vững: Bạn không được để Uke ép ngực sát vào mình. Bạn phải gồng cứng cơ bụng, hơi ngả người về phía trước hoặc giữ thẳng lưng để tạo ra một "bức tường" ngăn cản bước tiến của Uke.
Triệt tiêu lực: Dùng tay Tsurite (tay cổ áo) đẩy mạnh vào vai hoặc ngực Uke để ngăn họ áp sát.
Tsukuri (Vào đòn)
Chuyển trọng tâm: Ngay khi chân của Uke quàng vào chân bạn nhưng chưa kịp quét, bạn phải dồn toàn bộ trọng tâm vào chân trụ (chân đang bị tấn công).
Gài ngược: Thay vì để chân mình bị quét đi, bạn dùng chính cái chân đó móc ngược lại vào phía sau chân của Uke. Lúc này, chân của hai người đang đan vào nhau.
Kake (Dứt điểm)
Lực đẩy đối nghịch: Khi Uke đang dồn lực về phía trước để quét bạn, họ sẽ bị hổng gót chân trụ còn lại. Bạn dùng tay điều khiển đẩy mạnh Uke về phía sau (hướng gót chân của họ).
Quét ngược: Bạn thực hiện cú quét Osoto-gari của chính mình vào chân đang tấn công của Uke.
Kết quả: Uke sẽ bị bật ngửa ra sau bởi chính đà tiến của mình cộng với lực quét của bạn.
Những tinh chỉnh hiệu quả
Nguyên lý "Cái bản lề": Trong Osoto-gaeshi, ai có trọng tâm thấp hơn và kiểm soát được phần thân trên (ngực sát ngực) tốt hơn sẽ thắng. Nếu bạn để Uke ép sát ngực, bạn sẽ bị ngã trước.
Đừng nhấc chân quá sớm: Nếu bạn định phản bằng cách nhấc chân lên cao trước, Uke sẽ dễ dàng quét ngã bạn. Hãy giữ chân sát mặt thảm cho đến khoảnh khắc bạn tung cú quét ngược.
Tay Tsurite: Tay ở cổ áo của bạn đóng vai trò quyết định. Nó phải tạo ra một lực đẩy liên tục vào cằm hoặc vai Uke để làm họ mất thăng bằng về phía sau ngay khi họ vừa chạm chân vào bạn.
So sánh Osoto-gari và Osoto-gaeshi
| Đặc điểm | Osoto-gari |
Osoto-gaeshi |
| Vị trí | Người chủ động bước vào. | Người đứng yên đón nhận. |
| Trọng tâm | Lao về phía trước. | Trụ vững và đẩy ngược lại. |
| Rủi ro | Dễ bị phản nếu không phá được thế. | Cần cảm giác thời điểm cực nhạy. |
| Kết quả | Uke ngã ngửa. | Kẻ tấn công ban đầu bị ngã ngử. |
3. Deashi barai - Deashi barai
Thực hiện phản đòn De-ashi-harai bằng chính De-ashi-harai (thường gọi là De-ashi-gaeshi) là một trong những minh chứng rõ nhất cho sự tinh tế của Judo. Nếu Osoto-gaeshi là cuộc chiến của sức mạnh và trụ vững, thì phản đòn De-ashi là cuộc chiến của tốc độ và sự nhạy cảm tuyệt đối về thời gian (Timing).
Nguồn gốc và phân loại
De-ashi-harai (Quét chân đang tiến tới) là đòn đầu tiên trong bộ Gokyo no Waza. Phản đòn của nó thuộc nhóm Kaeshi-waza (Kỹ thuật phản đòn). Vị sáng lập Kano Jigoro luôn đề cao việc "mượn lực" và "trôi theo dòng chảy". Trong phản đòn này, bạn không chống lại cú quét của đối phương, bạn chỉ đơn giản là thực hiện nó... nhanh hơn hoặc muộn hơn một nhịp để lật ngược tình thế.
Ý nghĩa tên gọi
De (出): Tiến lên, bước ra.
Ashi (足): Chân.
Harai/Barai (掃): Quét.
Gaeshi (返し): Phản lại.
Dịch sát nghĩa De-ashi-gaeshi là: "Phản lại cú quét khi chân đang bước tới".
Cách thực hiện đòn
Đây là đòn thế "nhanh như chớp", nơi thắng bại quyết định trong một phần vài giây.
Kuzushi (Phá thế - Đón nhận)
Khi bạn đang bước đi và Uke định quét chân bạn (thường là chân đang tiến lên):
Cảm nhận: Bạn phải cảm nhận được lực quét của Uke ngay khi bàn chân họ vừa chạm vào mắt cá chân bạn.
Làm nhẹ chân: Thay vì gồng cứng chân để chống lại, bạn phải làm cho cái chân bị quét đó trở nên "không trọng lượng" bằng cách nhấc nhẹ gót chân hoặc xoay nhẹ hông.
Tsukuri (Vào đòn)
Tránh né: Bạn thực hiện một động tác cực nhỏ là nhấc bàn chân đang bị quét lên (giống như bước qua một chướng ngại vật thấp) để cú quét của Uke đi vào khoảng không.
Phản công ngay lập tức: Ngay khi chân của Uke vừa quét trượt qua dưới lòng bàn chân bạn, bạn hạ chân xuống và quét ngược lại vào chính cái chân vừa quét của họ (lúc này chân đó của Uke đang bay trên không hoặc chưa kịp bám đất).
Kake (Dứt điểm)
Quét ngược: Dùng lòng bàn chân quét mạnh vào mắt cá chân của Uke theo hướng họ đang mất thăng bằng.
Tay điều khiển: Tay Hikite (tay áo) kéo mạnh xuống để dồn trọng tâm Uke vào chân đang bị bạn quét, khiến họ ngã nghiêng sang bên.
Những tinh chỉnh hiệu quả
Để thực hiện thành công cú phản đòn "hư thực" này, bạn cần lưu ý:
Nguyên tắc "Cánh cửa xoay": Đừng chống lại lực quét. Hãy tưởng tượng chân bạn là một cánh cửa xoay, khi Uke đẩy (quét), bạn chỉ cần xoay theo và để lực đó tự triệt tiêu, sau đó mới dứt điểm.
Tầm nhìn: Không nhìn xuống chân. Nhìn vào ngực hoặc mắt của đối phương để cảm nhận sự chuyển động của toàn bộ cơ thể. Khi Uke chuẩn bị quét, vai của họ thường sẽ có một nhịp nhấp nhẹ.
Sự điềm tĩnh: Nếu bạn hoảng sợ và rụt chân về quá nhanh, bạn sẽ mất cơ hội phản đòn. Bạn phải đợi đến sát thời điểm va chạm mới thực hiện động tác "nhấc - hạ - quét".
Phản đòn De-ashi-harai thường mang lại cảm giác rất "phiêu" vì nó đòi hỏi sự thả lỏng hoàn toàn trước khi bùng nổ.
Kỹ thuật đè
1. Mune-gatame
Nguồn gốc và Phân loại
Mune-gatame thuộc nhóm Osaekomi-waza (Kỹ thuật đè/khống chế). Trong hệ thống của Kodokan và Kano Jigoro, đây được coi là một biến thể linh hoạt của Yoko-shiho-gatame (Đè bốn điểm từ phía bên). Trong thi đấu thực tế, Mune-gatame thường là vị trí trung gian xuất hiện ngay sau khi bạn quăng Uke ngã nhưng chưa hoàn toàn kiểm soát được tay hay chân của họ một cách chuẩn chỉnh theo các đòn đè sách giáo khoa khác.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi thể hiện trực tiếp cơ chế khống chế:
Mune (胸): Ngực.
Gatame/Katame (固め): Khóa, đè, làm cho cứng lại.
Dịch sát nghĩa Mune-gatame là: "Khống chế bằng ngực". Khác với các đòn dùng tay ôm đầu hay chân, đòn này dùng chính diện tích lồng ngực của bạn để triệt tiêu mọi khoảng trống cử động của Uke.
Cách thực hiện đòn
Để giữ Uke nằm yên trong 20 giây (Ippon), bạn cần thực hiện các bước sau:
Kuzushi và Tsukuri (Áp sát và Kiểm soát)
Vị trí: Bạn nằm vuông góc hoặc hơi chéo so với thân người Uke.
Tiếp xúc: Ép chặt ngực của bạn lên ngực của Uke. Đây là điểm tiếp xúc quan trọng nhất.
Vị trí tay: * Một tay luồn dưới cổ Uke hoặc ôm sát vai phía xa. Tay còn lại có thể ôm dưới mông, đùi hoặc luồn dưới nách Uke để khóa chặt tay họ. Hai tay có thể đan chặt vào nhau hoặc bám vào áo để tạo thành một vòng đai khép kín.
Kake (Dứt điểm - Khống chế)
Hạ thấp trọng tâm: Áp sát bụng và hông xuống thảm. Hai chân dang rộng, mũi bàn chân bấm xuống mặt thảm để tạo lực đẩy về phía Uke.
Triệt tiêu khoảng trống: Bạn phải cảm giác như mình là một tấm bê tông đổ lên người Uke. Nếu Uke cố gắng lách vai hoặc xoay hông, bạn phải di chuyển theo nhịp của họ để luôn giữ ngực mình đè lên ngực họ.
Những tinh chỉnh hiệu quả
Một võ sinh thường chỉ nằm đè lên, nhưng một võ sinh kinh nghiệm sẽ biết cách làm cho Uke "ngạt thở" theo đúng nghĩa đen:
Sử dụng xương ức: Thay vì nằm phẳng, hãy hơi dồn trọng lượng vào một bên xương ức để ép vào cơ hoành của Uke, khiến họ khó thở và nhanh mất sức.
Nguyên tắc 3 điểm: Luôn giữ ít nhất 3 điểm tiếp xúc mạnh với thảm (thường là hai đầu gối/mũi chân và một phần tay) để có thể điều chỉnh hướng đè linh hoạt khi Uke vùng vẫy (Bridge).
Kiểm soát đầu: Nếu bạn kiểm soát được hướng nhìn của đầu Uke (ép họ nhìn sang hướng ngược lại với hướng họ định xoay), việc thoát đòn của họ sẽ trở nên bất khả thi.
Mune-gatame thường là "điểm dừng chân" đầu tiên khi xuống mặt thảm. Từ đây, bạn có thể dễ dàng chuyển sang Kesa-gatame hoặc các đòn siết.
2. Yoko-shiho-gatame
Yoko-shiho-gatame (Khống chế bốn điểm từ phía bên): Đây là một trong những đòn đè kinh điển và chặt chẽ nhất trong Judo. Nếu Mune-gatame mang tính linh hoạt, ứng biến thì Yoko-shiho-gatame là một "pháo đài" thực sự, một khi đã khóa đúng chuẩn thì Uke gần như không có cơ hội thoát ra. Dưới đây là phân tích chi tiết:
Nguồn gốc và phân loại
Yoko-shiho-gatame thuộc nhóm Osaekomi-waza (Kỹ thuật khống chế). Nó nằm trong danh sách các đòn đè cơ bản của Kodokan từ thời Kano Jigoro. Đúng như tên gọi, đây là kỹ thuật khống chế đối phương tại bốn điểm (hai vai và hai hông) từ vị trí phía bên (Yoko). Đây là đòn đè tiêu chuẩn để từ đó phát triển sang các biến thể phức tạp hơn.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên thể hiện cấu trúc hình học của đòn thế:
Yoko (横): Phía bên.
Shiho (四方): Bốn phương.
Gatame (固め): Khóa/Đè.
Dịch sát nghĩa là: "Khống chế bốn điểm từ phía bên". Bốn điểm ở đây chính là hai vai và hai điểm hông của Uke bị bạn khóa chặt xuống mặt thảm.
Cách thực hiện đòn
Sự khác biệt của một Shodan nằm ở việc bám nắm và phân bổ trọng lượng.
Tsukuri (Vào đòn và Vị trí tay)
Bạn nằm vuông góc với Uke từ phía bên (thường là bên phải của Uke):
Tay phía đầu: Luồn tay phải của bạn dưới cổ Uke, vòng qua và bám chặt vào cổ áo hoặc sâu dưới nách trái của họ.
Tay phía chân: Luồn tay trái của bạn xuống dưới hai chân (giữa hai đùi) của Uke và bám chặt vào đai hoặc váy áo phía sau lưng họ.
Khóa chặt: Kéo hai tay về phía mình để ép sát thân người Uke vào ngực và bụng mình.
Kake (Dứt điểm - Khống chế)
Vị trí đầu: Ép thái dương hoặc má của bạn vào sườn hoặc vai của Uke để ngăn họ nhấc vai lên.
Đôi chân: Dang rộng hai chân, đầu gối sát thảm, hoặc duỗi thẳng chân để hạ thấp trọng tâm tối đa.
Trọng lực: Không chỉ đơn thuần là nằm đè, bạn phải đẩy người về phía trước một chút để toàn bộ sức nặng dồn vào lồng ngực Uke.
Những lưu ý kỹ thuật
Để đạt được mức độ khống chế tuyệt đối, bạn cần chú ý:
Triệt tiêu "khoảng trống hông": Điểm yếu lớn nhất của đòn này là Uke dùng chân móc vào chân bạn hoặc đưa đầu gối vào giữa để đẩy ra. Tori sẽ ép hông mình sát vào hông Uke, không để lại bất kỳ kẽ hở nào cho đầu gối của họ luồn vào.
Điều chỉnh theo sự vùng vẫy: Khi Uke thực hiện cú "Bridge" (Cầu vồng) để thoát ra, bạn không được gồng cứng mà phải di chuyển theo (giống như một tấm thảm phủ lên), đồng thời dùng mũi chân đạp mạnh để duy trì áp lực ngực.
Cánh tay dưới cổ: Đừng chỉ đặt tay hờ. Hãy dùng bắp tay ép sát vào cổ đối phương, điều này không chỉ khống chế mà còn khiến Uke mất tập trung do áp lực lên vùng cổ.
So sánh Mune-gatame và Yoko-shiho-gatame
| Đặc điểm | Mune-gatame |
Yoko-shiho-gatame |
| Bám nắm | Hai tay có thể đan vào nhau. | Một tay dưới cổ, một tay dưới chân. |
| Điểm khóa | Tập trung vào lồng ngực. | Khóa cả vai và vùng hông. |
| Độ khó thoát | Dễ thoát hơn nếu Uke giỏi xoay hông. | Rất khó thoát vì hông đã bị khóa. |
| Tính ổn định | Linh động, dễ chuyển đòn. | Cố định, mang tính dứt điểm. |
Lưu ý về an toàn và thi đấu
Trong thi đấu hiện đại, hãy cẩn thận tay luồn dưới chân. Nếu bạn vô tình nắm vào bên trong ống quần đối phương, bạn có thể bị phạt (Shido). Hãy bám chắc vào đai hoặc vạt áo.
Kỹ thuật siết cổ
Bộ 2 - Uke tư thế ngồi: 4KT
1. Okuri-eri-jime
Okuri-eri-jime (Đòn siết cổ bằng cách kéo trượt vạt áo): Đây là một trong những đòn siết cổ (Shime-waza) tinh tế và hiệu quả nhất của Judo.
Nguồn gốc
Okuri-eri-jime (送襟絞) có nguồn gốc từ các môn võ cổ truyền của Nhật Bản (Koryu Jujutsu) và được Kano Jigoro hệ thống hóa lại khi ông sáng lập Judo vào năm 1882. Đòn này thuộc nhóm Kansetsu-waza (Kỹ thuật khống chế khớp/siết) trong hệ thống bài quyền và đối luyện thực tế. Nó được coi là một đòn siết "mẫu mực" vì tận dụng chính trang phục (võ phục - Judogi) của đối phương để tạo ra lực tác động.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên Okuri-eri-jime chứa đựng toàn bộ bí quyết thực hiện đòn:
Okuri (送): Gửi đi, chuyển tiếp hoặc đưa qua. Điều này ám chỉ hành động tay phụ liên tục kéo vạt áo để trợ lực cho tay chính.
Eri (襟): Cổ áo. Nhấn mạnh việc sử dụng vạt áo để tạo lực siết thay vì chỉ dùng cánh tay trần.
Jime/Shime (絞): Siết chặt, thắt nghẹt.
Tạm dịch: Đòn siết cổ bằng cách kéo trượt vạt áo.
Cách thực hiện kỹ thuật
Hãy tưởng tượng bạn đang ở phía sau đối phương (Uke). Đây là quy trình chuẩn:
Bước 1: Vị trí tay (Kuzushi và Tsukuri)
Tay thuận (Tay siết): Vòng qua cổ đối phương từ phía sau. Bàn tay nắm sâu vào vạt áo đối diện (ví dụ: tay phải nắm vạt áo trái của Uke). Ngón cái nằm bên trong, các ngón còn lại nằm bên ngoài.
Tay phụ (Tay hỗ trợ): Luồn dưới nách đối phương hoặc vòng qua vai, nắm lấy vạt áo còn lại (vạt phải) và kéo xuống phía dưới để làm căng cổ áo.
Bước 2: Dứt điểm (Kake)
Tạo lực: Tay thuận kéo vạt áo theo hướng xéo lên trên và vào trong. Cùng lúc đó, tay phụ kéo vạt áo kia xuống để khóa chặt không gian thở.
Áp sát: Ép sát ngực của bạn vào lưng đối phương, đồng thời nghiêng đầu nhẹ sang một bên để tránh va chạm và tạo thêm điểm tựa vững chắc.
Kết thúc: Thực hiện động tác như đang kéo hai vạt áo trượt qua nhau.
Những lưu ý về kỹ thuật
Sự an toàn là trên hết: Trong Judo, khi tập luyện đòn siết, bạn phải buông tay ngay lập tức khi Uke "vỗ" (Tapping).
Tận dụng trọng lực: Thay vì chỉ dùng sức mạnh cơ bắp của cánh tay, hãy dùng toàn bộ sức nặng cơ thể bằng cách ngả người ra sau một chút khi đã khóa chặt.
Vị trí nắm: Nếu bạn nắm quá thấp, đòn siết sẽ lỏng. Bí quyết nằm ở việc đưa ngón cái lên cao gần sát tai của đối phương.
Đòn Okuri-eri-jime minh chứng rõ nhất cho nguyên lý "Nhân chi đạo" của Kano Jigoro: Dùng chính sức mạnh và trang phục của đối phương để kiểm soát họ một cách nhẹ nhàng nhưng quyết đoán.
2. Kataha-jime
Nếu Okuri-eri-jime là đòn siết cổ bằng hai vạt áo mang tính đối xứng và mượt mà, thì Kataha-jime (Đòn siết "một cánh") lại là một đòn siết "vững như bàn thạch" với cơ chế khóa một bên vai của đối phương.
Nguồn gốc
Tương tự như các kỹ thuật Shime-waza khác, Kataha-jime được ngài Kano Jigoro đúc kết từ nhu thuật cổ để đưa vào hệ thống Kodokan Judo. Đây là một trong những đòn siết cổ hiệu quả nhất khi bạn đã chiếm được phía sau (Back mount) của đối phương, đặc biệt là khi đối phương cố gắng phòng thủ bằng cách thu hẹp khoảng trống ở cổ.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên đã mô tả chính xác hình thái của kỹ thuật này:
Kata (片): Một bên, đơn chiếc.
Ha (羽): Cánh chim.
Jime/Shime (絞): Siết, thắt.
Tạm dịch: Đòn siết "một cánh". Tên gọi này xuất phát từ việc một tay của bạn khóa chặt tay và vai của đối phương, khiến cánh tay đó của họ trông như một chiếc cánh bị gập lại và bất động.
Cách thực hiện kỹ thuật
Điểm khác biệt lớn nhất giữa đòn Kataha-jime và Okuri-eri-jime chính là vai trò của tay phụ.
Bước 1: Thiết lập tay siết (Tsukuri)
Từ phía sau, bạn đưa tay thuận vòng qua cổ đối phương, nắm sâu vào vạt áo đối diện (tương tự như bước đầu của Okuri-eri-jime).
Điểm mấu chốt: Tay phải nằm sát cổ, ngón cái bên trong vạt áo.
Bước 2: Khóa "Cánh" (Kataha)
Thay vì nắm vạt áo còn lại, tay phụ của bạn sẽ luồn xuống dưới nách của đối phương.
Sau đó, bạn đưa tay này lên cao, vòng qua sau gáy của đối phương. Lòng bàn tay của bạn thường hướng về phía đầu hoặc đặt lên mu bàn tay của chính mình (tùy biến thể).
Lúc này, cánh tay của đối phương bị nhấc bổng lên và khóa chặt vào đầu của họ, khiến họ không thể xoay người để thoát ra.
Bước 3: Dứt điểm (Kake)
Sử dụng tay thuận kéo vạt áo siết vào cổ.
Sử dụng tay phụ (đang ở sau gáy) đẩy đầu đối phương về phía trước, đồng thời dùng áp lực vai để khóa cứng cánh tay của họ.
Sự kết hợp giữa lực kéo (vạt áo) và lực đẩy (sau gáy) tạo ra một gọng kìm cực mạnh.
Sự khác biệt Okuri-eri-jime và Kataha-jime
| Đặc điểm | Okuri-eri-jime |
Kataha-jime |
| Tay phụ | Nắm vạt áo đối diện để kéo. | Luồn dưới nách và khóa sau gáy. |
| Khả năng thoát | Đối phương có thể xoay người nếu kỹ thuật chưa chặt. | Đối phương bị khóa chặt một bên vai, cực kỳ khó xoay trở. |
| Cảm giác | Siết đều từ hai phía cổ. | Áp lực mạnh từ cổ kết hợp với sự ức chế bả vai. |
Lời khuyên an toàn tập luyện
Kataha-jime là đòn siết rất uy lực vì nó khống chế hoàn toàn cấu trúc cơ thể phía trên của đối phương. Tuy nhiên, vì tay phụ đặt sau gáy và đẩy đầu, bạn cần thực hiện hết sức cẩn thận khi tập luyện để tránh gây chấn thương đốt sống cổ cho bạn tập (Uke).
Trong Judo, chúng ta thắng bằng kỹ thuật và sự tôn trọng, không phải bằng sự thô bạo.
3. Hadaka-jime
Nếu hai đòn trước chúng ta dựa vào võ phục (Judogi) thì Hadaka-jime (裸絞 - Siết cổ sau) chính là đại diện thuần túy nhất cho sức mạnh của kỹ thuật cơ thể. Trong giới võ thuật, đây thường được gọi là đòn "Siết cổ sau" (Rear Naked Choke), một trong những đòn kết liễu phổ biến nhất không chỉ trong Judo mà còn trong MMA và các môn võ tự vệ.
Nguồn gốc
Hadaka-jime là một trong những đòn siết cổ nguyên thủy nhất của loài người, có mặt trong hầu hết các môn vật cổ xưa trên thế giới. Ngài Kano Jigoro đã đưa nó vào hệ thống Kodokan Judo như một minh chứng cho việc: Ngay cả khi đối phương không mặc áo hoặc vạt áo bị rách, võ sĩ Judo vẫn có thể kiểm soát tình huống một cách hoàn hảo.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi của đòn này rất trực diện:
Hadaka (裸): Trần trụi, lộ thiên.
Jime/Shime (絞): Siết, thắt.
Tạm dịch: Đòn siết trần.
Ý nghĩa thực sự là bạn không dùng đến vạt áo của đối phương hay của chính mình để thực hiện đòn siết. Bạn dùng chính cạnh tay xương xẩu và sự liên kết của hai bàn tay để tạo lực.
Cách thực hiện kỹ thuật
Đây là đòn siết tác động trực tiếp vào khí quản hoặc động mạch cảnh tùy thuộc vào vị trí đặt tay.
Bước 1: Vị trí cánh tay (Tsukuri)
Từ phía sau, bạn vòng cánh tay thuận qua cổ đối phương.
Điểm mấu chốt: Đặt phần xương quay (phần cạnh tay phía ngón cái) sát vào cổ đối phương. Khuỷu tay của bạn nên nằm thẳng dưới cằm của họ.
Bước 2: Khóa tay (Lock)
Có hai cách khóa phổ biến trong Judo:
Khóa lòng bàn tay: Áp lòng bàn tay thuận vào mu bàn tay phụ, tạo thành một vòng tròn khép kín quanh cổ.
Khóa bắp tay (Biến thể mạnh hơn): Luồn bàn tay thuận vào sâu và nắm lấy bắp tay của chính mình (tay phụ), sau đó đặt bàn tay phụ lên đỉnh đầu hoặc sau gáy đối phương.
Bước 3: Dứt điểm (Kake)
Ép và Thu hẹp: Ép sát ngực bạn vào lưng đối phương. Thu hẹp khoảng không gian giữa hai cánh tay.
Lực hướng tâm: Thay vì chỉ kéo về sau, hãy tưởng tượng bạn đang cố gắng đưa hai khuỷu tay lại gần nhau.
Tư thế đầu: Áp sát đầu của bạn vào đầu đối phương để triệt tiêu mọi khoảng trống, khiến họ không thể lắc đầu thoát ra.
So sánh Okuri-eri-jime và Kataha-jime
| Đặc điểm | Okuri-eri-jime / Kataha-jime | Hadaka-jime |
| Công cụ lực | Vạt áo (Gi). | Cạnh tay và bắp tay. |
| Độ linh hoạt | Phụ thuộc vào trang phục đối phương. | Có thể thực hiện trong mọi hoàn cảnh. |
| Cơ chế tác động | Thường là siết động mạch (máu). | Có thể siết khí quản (thở) hoặc động mạch. |
Lời khuyên an toàn tập luyện
Hadaka-jime là một đòn cực kỳ nguy hiểm nếu thực hiện không đúng cách hoặc quá đà.
Điểm tiếp xúc: Hãy đảm bảo bạn dùng phần xương cứng của cẳng tay tác động vào hai bên cổ (động mạch cảnh) thay vì ép trực tiếp vào yết hầu (khí quản) nếu muốn đối phương "ngủ" một cách an toàn hơn trong tập luyện.
Nguyên lý "Mềm mỏng": Đừng dùng sức mạnh thô bạo ngay từ đầu. Hãy dùng kỹ thuật để loại bỏ khoảng trống trước, sau đó mới tăng dần lực ép.
Một judoka thực thụ là người biết khi nào đòn siết đã thành công và buông tay đúng lúc, bảo vệ bạn tập cũng như bảo vệ chính đạo đức của mình.
Bộ siết cổ số 2 trong bài thi huyền đai
Kỹ thuật khóa tay
Bộ 2 - Uke tư thế nằm: 4KT
1. Ude-hishigi-juji-gatame
Trong giới Judo, Ude-hishigi-juji-gatame (腕挫十字固) được xem là kỹ thuật tấn công tay hiệu quả và phổ biến nhất, thường xuyên xuất hiện trong các giải đấu từ phong trào đến Olympic, được xem là "ông vua" của các đòn khóa bẻ khớp (Kansetsu-waza).
Nguồn gốc
Tương tự như các kỹ thuật cốt lõi khác, đòn này được Kano Jigoro kế thừa từ các môn phái Jujutsu cổ (như Tenjin Shinyo-ryu) và hoàn thiện để đảm bảo tính khoa học và an toàn khi tập luyện. Nó dựa trên nguyên lý đòn bẩy: sử dụng toàn bộ sức mạnh của cơ thể (hông và chân) để chống lại một khớp xương duy nhất (khuỷu tay).
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi của đòn này là một mô tả hình học cực kỳ chính xác:
Ude (腕): Cánh tay.
Hishigi (挫): Bẻ gãy, nghiền nát (ám chỉ việc phá hủy cấu trúc khớp).
Juji (十字): Hình chữ Thập (số 10 trong tiếng Hán).
Gatame/Katame (固): Khống chế, giữ chặt.
Tạm dịch: Đòn khống chế bẻ gãy cánh tay bằng tư thế hình chữ Thập.
Sở dĩ có tên này vì khi thực hiện hoàn chỉnh, cơ thể của bạn và cánh tay của đối phương nằm vuông góc với nhau, tạo thành một dấu cộng hoặc hình chữ Thập.
Cách thực hiện kỹ thuật
Bạn có thể thực hiện đòn này từ nhiều tư thế, nhưng phổ biến nhất là khi đối phương đang nằm ngửa.
Bước 1: Khống chế (Tsukuri)
Bạn ngồi bên cạnh đối phương, nắm lấy cánh tay của họ (ví dụ tay phải).
Đưa một chân bước qua đầu đối phương, chân còn lại áp sát vào sườn họ. Mục đích là kẹp chặt vai và cánh tay của đối phương giữa hai đùi của bạn.
Bước 2: Thiết lập đòn bẩy
Giữ chặt cổ tay của đối phương bằng hai tay, sao cho ngón cái của họ hướng lên trên (về phía đầu bạn). Điều này đảm bảo khuỷu tay của họ hướng xuống dưới, ngay sát xương chậu của bạn.
Ngả người ra sau một cách từ từ, giữ cho hai đầu gối khép chặt để đối phương không thể rút tay ra hoặc xoay người.
Bước 3: Dứt điểm (Kake)
Điểm tựa: Hông của bạn đóng vai trò là điểm tựa (fulcrum).
Lực: Khi bạn từ từ nhấc hông lên đồng thời kéo cổ tay đối phương xuống, khuỷu tay của họ sẽ bị bẻ ngược vượt quá giới hạn vận động tự nhiên.
Những lưu ý quan trọng với đòn
Sự khác biệt so với đòn siết: Nếu ở các đòn siết như Hadaka-jime, đối phương có vài giây để suy nghĩ trước khi bất tỉnh, thì với Juji-gatame, ranh giới giữa "đau" và "chấn thương vĩnh viễn" là cực kỳ mong manh.
Nguyên tắc ngón cái: Luôn nhớ ngón cái của đối phương phải hướng lên trời. Nếu ngón cái xoay đi hướng khác, áp lực sẽ không rơi vào khớp khuỷu tay mà bị trượt sang bên, đòn sẽ mất tác dụng.
Khép chặt gối: Đây là sai lầm phổ biến nhất. Nếu bạn không khép gối, đối phương sẽ có khoảng trống để xoay vai và thoát ra ngoài.
An toàn (Reigane): Trong tập luyện, hãy nhấc hông thật chậm. Chỉ cần đối phương cảm thấy căng và vỗ tay (Tap), bạn phải buông ra ngay lập tức.
Triết lý trong đòn thế: Đòn Ude-hishigi-juji-gatame minh chứng hoàn hảo cho câu nói "Lấy yếu thắng mạnh". Bạn không dùng sức tay để đấu với sức tay của họ; bạn dùng sức mạnh của cơ đùi, cơ hông và trọng lượng toàn thân để thắng lấy một khớp khuỷu tay nhỏ bé.
2. Yoko-ude-hishigi-juji-gatame
Việc tìm hiểu về Yoko-ude-hishigi-juji-gatame (横腕挫十字固) sẽ giúp bạn thấy được sự biến hóa tài tình trong hệ thống Ne-waza (địa chiến) mà sư tổ Kano Jigoro đã xây dựng. Nếu Juji-gatame (cách gọi tắt của Ude-hisighi-juji-gatame) thông thường thường được thực hiện khi bạn ngồi trên hoặc áp sát đối phương, thì biến thể này mang tính cơ động và "phản công" rất cao.
Nguồn gốc
Đòn này là một phần của nhóm Kansetsu-waza trong Kodokan Judo. Nó thường xuất hiện trong các tình huống thực tế khi đối phương đang cố gắng khống chế bạn bằng các đòn đè (Osaekomi-waza) hoặc khi bạn đang ở tư thế nằm nghiêng và nắm bắt được sơ hở ở cánh tay đối phương.
Ý nghĩa tên gọi
Tên gọi chỉ ra sự thay đổi về phương hướng và vị trí cơ thể:
Yoko (横): Phía bên, nằm ngang.
Ude (腕): Cánh tay.
Hishigi (挫): Bẻ gãy/Làm gãy.
Juji (十字): Hình chữ Thập.
Gatame (固): Khống chế.
Tạm dịch: Đòn khóa bẻ cánh tay hình chữ Thập thực hiện từ phía bên.
Điểm khác biệt nằm ở chữ Yoko. Trong khi ở đòn chuẩn, bạn thường nằm ngửa thẳng hàng (nhưng vuông góc) với đối phương, thì ở đòn này, bạn thực hiện cú bẻ khi cơ thể bạn đang nằm nghiêng về một bên.
Cách thực hiện kỹ thuật
Hãy tưởng tượng đối phương đang quỳ hoặc đang cố đè bạn từ phía bên cạnh (Yoko-shiho-gatame).
Bước 1: Chiếm lĩnh cánh tay (Tsukuri)
Bạn nắm lấy cổ tay đối phương bằng hai tay hoặc kẹp chặt vào nách.
Thay vì ngồi dậy và bước qua đầu như đòn truyền thống, bạn luồn chân qua cổ hoặc ngực đối phương trong khi vẫn giữ thân mình nằm nghiêng bên cạnh họ.
Bước 2: Tạo thế chữ Thập nằm ngang
Bạn xoay hông sao cho phần hông tiếp xúc sát với khuỷu tay đối phương.
Một chân bạn thường đạp vào sườn hoặc quàng qua đầu đối phương để giữ khoảng cách và ngăn họ chồm lên.
Toàn thân bạn và cánh tay đối phương vẫn tạo thành một hình chữ Thập, nhưng trọng tâm của bạn đặt ở cạnh sườn chứ không phải nằm ngửa ra sàn.
Bước 3: Dứt điểm (Kake)
Giữ chặt cổ tay đối phương sát vào ngực mình.
Đẩy hông về phía trước (hướng về phía khuỷu tay đối phương) trong khi kéo cổ tay họ theo hướng ngược lại.
Lực bẻ lúc này đi theo phương ngang hoặc chéo, tận dụng sức mạnh của cơ lườn và hông.
Lời khuyên thực hiện đòn
Điểm tựa hông: Dù là biến thể nào, hông vẫn là "vũ khí" chính. Trong Yoko-juji-gatame, vì bạn nằm nghiêng, việc giữ hông sát vào khuỷu tay đối phương khó hơn một chút nhưng lại tạo ra lực cắt rất hiểm.
Khóa vai: Phải dùng chân và tay khống chế thật chặt bả vai đối phương. Nếu vai đối phương cử động được, họ sẽ xoay tay và thoát khỏi thế bẻ ngay lập tức.
Tinh thần võ đạo: Luôn ghi nhớ lời dạy của Kano Jigoro về Jita Kyoei (Tự lực và cùng nhau phát triển). Đòn khóa khớp là để khuất phục, không phải để hủy hoại bạn tập.
Việc thuần thục các biến thể "Yoko" này sẽ giúp bộ kỹ năng Ne-waza của bạn trở nên cực kỳ khó lường.
3. Yoko-hiza-gatame
Yoko-hiza-gatame (横膝挫): Đây là một kỹ thuật thuộc nhóm Kansetsu-waza (đòn khóa bẻ khớp) đầy thực dụng nhưng cũng yêu cầu sự cảm nhận cơ thể rất cao. Trong khi các đòn trước đó thường dùng tay hoặc hông làm điểm tựa, thì ở đây, chúng ta dùng một trong những bộ phận cứng nhất của cơ thể: đầu gối.
Nguồn gốc
Yoko-hiza-gatame được sư tổ Kano Jigoro hệ thống hóa vào danh mục các đòn khóa tay của Kodokan Judo. Đây là kỹ thuật biến hóa, thường xuất hiện khi đối phương đang cố gắng tấn công vào chân bạn hoặc khi bạn đang ở tư thế nằm nghiêng và muốn phản công một cánh tay đang sơ hở của đối phương.
Ý nghĩa tên gọi
Cái tên phản ánh rõ ràng bộ phận thực hiện và tư thế:
Yoko (横): Phía bên, nằm ngang.
Hiza (膝): Đầu gối.
Gatame (固): Khống chế/Khóa.
Tạm dịch: Đòn khóa bẻ cánh tay bằng đầu gối từ phía bên.
Ý nghĩa chính là bạn dùng đầu gối làm điểm tựa (fulcrum) để bẻ thẳng khớp khuỷu tay của đối phương khi bạn đang ở vị trí bên cạnh họ.
Cách thực hiện kỹ thuật
Hãy tưởng tượng bạn đang nằm nghiêng hoặc đang ở tư thế phòng thủ phía dưới, và đối phương đưa tay ra để nắm áo hoặc đè bạn.
Bước 1: Khống chế cánh tay (Tsukuri)
Bạn dùng hai tay nắm chặt cổ tay của đối phương và kéo nó về phía ngực hoặc vai của mình.
Giữ cho cánh tay đối phương thẳng, sao cho phần khuỷu tay hướng về phía bạn.
Bước 2: Đặt điểm tựa (Hiza)
Bạn đưa đầu gối (thường là chân phía gần đầu đối phương) áp sát vào mặt sau của khuỷu tay đối phương.
Thân người bạn nằm nghiêng, tạo thành một góc chéo so với cánh tay đó.
Bước 3: Dứt điểm (Kake)
Lực đòn bẩy: Bạn dùng hai tay kéo cổ tay đối phương xuống, đồng thời đẩy đầu gối về phía trước (ép vào khuỷu tay họ).
Khóa chặt: Dùng chân còn lại hoặc áp lực cơ thể để đảm bảo vai của đối phương bị cố định, không cho họ xoay người để giảm áp lực lên khuỷu tay.
So sánh Yoko-hiza-gatame và Juji-gatame
| Đặc điểm | Ude-hishigi-juji-gatame | Yoko-hiza-gatame |
| Điểm tựa (Fulcrum) | Phần hông/xương chậu. | Đầu gối (Hiza). |
| Vị trí chân | Hai chân kẹp chặt qua người/đầu. | Một đầu gối ép trực tiếp vào khớp. |
| Tính chất | Đòn khóa tổng lực, diện tích tiếp xúc lớn. | Đòn khóa điểm, lực tập trung rất mạnh vào một vị trí hẹp |
Lời khuyên tập luyện
Điểm tiếp xúc chính xác: Đầu gối phải đặt đúng vào mặt sau của khớp khuỷu tay. Nếu đặt lệch lên bắp tay hoặc xuống cẳng tay, đòn sẽ mất tác dụng.
Sự nguy hiểm: Đầu gối là một điểm tựa rất cứng và không có sự "đàn hồi" như phần hông. Do đó, lực bẻ từ đầu gối đi rất nhanh và gắt. Bạn phải thực hiện cực kỳ chậm trong tập luyện.
Kiểm soát cổ tay: Nếu bạn để cổ tay đối phương xoay tự do, họ sẽ xoay mặt trong khuỷu tay đi hướng khác và đòn bẻ sẽ không còn điểm tựa. Hãy giữ ngón cái của họ luôn hướng về phía ngược lại với lực ép của đầu gối.
Càng học về các đòn Gatame, bạn sẽ càng thấy sự uyên bác của Kano Jigoro trong việc tận dụng mọi bộ phận trên cơ thể làm vũ khí.
Bộ khóa tay số 2 trong bài thi huyền đai
Judo Khỏe biên tập
- Website: www.JudoKhoe.vn
- Youtube: www.youtube.com/@judokhoe
- Tiktok: www.tiktok.com/@judokhoe
- Zalo: www.zalo.me/v/@judokhoe
- Fanpage: www.facebook.com/judokhoe
- Group: www.facebook.com/groups/judokhoe
